Το μικρό βιβλίο της οικονομίας

ΝΑΪΑΛ ΚΙΣΤΕΪΝΙ, ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑΣ Ο Νάιαλ Κιστέινι (Niall Kishtainy) διδάσκει στη Σχολή Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του Λονδίνου (LSE) και ειδικεύεται στην οικονομική ιστορία και ανάπτυξη. Έχει εργαστεί στην Παγκόσμια Τράπεζα και στην Οικονομική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την Αφρική. ΤΖΟΡΤΖ ΑΜΠΟΤ Ο Τζορτζ Άμποτ (George Abbot) είναι Βρετανός οικονομολόγος και το 2012 εργάστηκε στην προεκλογική εκστρατεία επανεκλογής του Μπάρακ Ομπάμα. Στο παρελθόν είχε εργαστεί για την Compass, βρετανική ομάδα προβληματισμού με μεγάλη επιρροή, για έγγραφα στρατηγικής όπως το Plan B: A New Economy for a New Society. ΤΖΟΝ ΦΑΡΝΤΟΝ Ο Τζον Φάρντον (John Farndon) έχει έδρα το Λονδίνο και είναι συγγραφέας πολλών βιβλίων που αφορούν σύγχρονα ζητήματα, την ιστορία ιδεών, καθώς και επισκοπήσεις των αναπτυσσόμενων οικονομιών της Κίνας και της Ινδίας. ΦΡΑΝΚ ΚΕΝΕΝΤΙ Ο Φρανκ Κένεντι (Frank Kennedy) εργάστηκε για περισσότερα από 25 έτη στον τομέα της επενδυτικής τραπεζικής στο Σίτι του Λονδίνου ως κορυφαίος επενδυτικός αναλυτής και διευθύνων σύμβουλος κεφαλαιαγορών, μέσω μιας ευρωπαϊκής ομάδας συμβούλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων της οποίας ήταν επικεφαλής. Σπούδασε οικονομική ιστορία στη Σχολή Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του Λονδίνου (LSE). ΤΖΕΪΜΣ ΜΙΝΤΓΟΥΕΪ Ο Βρετανός οικονομολόγος Τζέιμς Μιντγουέι (James Meadway) εργάζεται για την ανεξάρτητη βρετανική ομάδα προβληματισμού New Economics Foundation. Έχει επίσης εργαστεί ως σύμβουλος πολιτικής για το Υπουργείο Οικονομικών του Ηνωμένου Βασιλείου. ΚΡΙΣΤΟΦΕΡ ΓΟΥΑΛΑΣ Ο Κρίστοφερ Γουάλας (Christopher Wallace) είναι επικεφαλής του Τμήματος Οικονομικών στην υψηλού κύρους βρετανική σχολή μέσης εκπαίδευσης Colchester Royal Grammar School. Διδάσκει οικονομικά για περισσότερα από 25 έτη. ΜΑΡΚΟΥΣ ΓΟΥΙΚΣ Ο Μάρκους Γουίκς (Marcus Weeks) σπούδασε φιλοσοφία, εργάστηκε ως δάσκαλος και κατόπιν ξεκίνησε συγγραφική σταδιοδρομία. Έχει συμμετάσχει στη συγγραφή πολλών βιβλίων για την τέχνη και την εκλαϊκευμένη επιστήμη. DK LONDON Υπεύθυνη καλλιτεχνικής επιμέλειας: Helen Spencer Καλλιτεχνική επιμέλεια: Anna Hall, Duncan Turner Διεύθυνση επιμέλειας: Janet Mohun Επιμέλεια: Rose Blackett-Ord, Lizzie Munsey Ανώτερος υπεύθυνος καλλιτεχνικής σύνταξης: Lee Griffiths Υπεύθυνη καλλιτεχνικής επιμέλειας: Michelle Baxter Υπεύθυνη επιμέλειας: Gareth Jones, Camilla Hallinan Διεύθυνση έκδοσης: Sarah Larter Διεύθυνση καλλιτεχνικού: Philip Ormerod Συνεργάτης έκδοσης: Liz Wheeler Υπεύθυνος έκδοσης: Jonathan Metcalf Εικονογράφηση: James Graham Υπεύθυνη ανάπτυξης σχεδιασμού εξωφύλλου: Sophia MTT Έρευνα εικόνων: Louise Thomas Παραγωγή: Rachel Ng Προ-παραγωγή: Jacqueline Street Επιμέλεια παραγωγής: Ben Marcus Έλεγχος παραγωγής: Sophie Argyris DK DELHI Υπεύθυνοι έκδοσης καλλιτεχνικού: Ira Sharma, Ivy Roy Διεύθυνση καλλιτεχνικού: Anukriti Arora, Shipra Jain, Arijit Ganguly Βοηθοί διεύθυνσης καλλιτεχνικού: Sampda Mago, Sanjay Chauhan, Kanika Mittal Σύμβουλος διεύθυνσης καλλιτεχνικού: Shefali Upadhyay Διεύθυνση επιμέλειας: Janashree Singha, Anita Kakar Επιμέλεια: Nandini D. Tripathy, Rupa Rao, Priyaneet Singh Υποδιεύθυνσης επιμέλειας: Alka Thakur Επιμέλεια σύνταξης: Soma B. Chowdhury, Rohan Sinha Ανώτερος υπεύθυνος καλλιτεχνικής σύνταξης: Arunesh Talapatra Υπεύθυνος προ-παραγωγής: Balwant Singh Διευθυντής παραγωγής: Pankaj Sharma Σελιδοποίηση: Anita Yadav, Nand Kishor Acharya, Vishal Bhatia, Bimlesh Tiwary Παραγωγή για την DK από TALLTREE LTD Υπεύθυνος σύνταξης: David John Επιμελητής έκδοσης: Sarah Tomley Υπεύθυνος σχεδιασμού: Ben Ruocco Υπεύθυνοι σύνταξης: Rob Colson, Deirdre Headon Καλλιτεχνική σχεδίαση studio8 design Original Title: The Little Book of Economics This abridged edition first published in Great Britain in 2020 by Dorling Kindersley Limited, 20 Vauxhall Bridge Road, London, SW1V 2SA Copyright © Dorling Kindersley Limited, 2012, 2020 A Penguin Random House Company. All rights reserved. www.dk.com Translation Copyright © Klidarithmos Publications, 2020, 2025 Αποκλειστικότητα για την ελληνική γλώσσα: Copyright © 2025 Εκδόσεις Κλειδάριθμος Πρώτη έκδοση 2025 Έδρα Στουρνάρη 27Β, Αθήνα 106 82, Τηλ. 210 38.32.044 www.klidarithmos.gr www.facebook.com/klidarithmos.gr Απαγορεύεται η αναπαραγωγή οποιουδήποτε τμήματος του βιβλίου με οποιοδήποτε μέσο (φωτοτυπία, εκτύπωση, μικροφίλμ, ή άλλη μηχανική ή ηλεκτρονική μέθοδο) χωρίς την άδεια του εκδότη. Μετάφραση Ευαγγελία Σταυροπούλου Διόρθωση Παναγιώτης Αρκουδέας Σελιδοποίηση ελληνικής έκδοσης Ελένη Αχιλλεοπούλου (Printing Solutions) ISBN 978-960-645-715-9 For the curious www.dk.com ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 6 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ 400 π.Χ.–1770 μ.Χ. 12 Δεν χρειάζεται αντιπραγματισμός όταν υπάρχουν νομίσματα Η λειτουργία του χρήματος 14 Βγάλτε χρήματα από το χρήμα Χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες 18 Το χρήμα προκαλεί πληθωρισμό Η ποσοτική θεωρία του χρήματος 22 Προστατέψτε μας από τα ξένα προϊόντα Προστατευτισμός και εμπόριο 24 Η οικονομία είναι μετρήσιμο μέγεθος Μέτρηση του πλούτου 26 Χρήμα και αγαθά κυκλοφορούν μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών Η κυκλική ροή στην οικονομία 30 Οι ιδιώτες δεν πληρώνουν ποτέ για τον οδικό φωτισμό Παροχή δημόσιων αγαθών και υπηρεσιών 32 Ο άνθρωπος είναι μια ψυχρή, ορθολογική υπολογιστική μηχανή Ο οικονομικός άνθρωπος 34 Το αόρατο χέρι της αγοράς φέρνει τάξη Οικονομικά ελεύθερης αγοράς 40 Καταστήστε τους φόρους δίκαιους και αποτελεσματικούς Η φορολογική επιβάρυνση 42 Ο καταμερισμός της παραγωγής καρφιών παράγει περισσότερα καρφιά Ο καταμερισμός της εργασίας 44 Η αύξηση του πληθυσμού μας κρατά φτωχούς Δημογραφικά στοιχεία και οικονομικά 46 Συναντήσεις των εμπόρων καταλήγουν σε σκευωρίες για αύξηση των τιμών Καρτέλ και αθέμιτες συμπράξεις 50 Η προσφορά δημιουργεί τη δική της ζήτηση Πλεονάσματα στις αγορές 52 Δανεισμός τώρα, φορολογία αργότερα Δανεισμός και χρέος 54 Η οικονομία έχει διακυμάνσεις Οικονομική άνθηση και οικονομική κατάρρευση 56 Το εμπόριο είναι επωφελές για όλους Συγκριτικό πλεονέκτημα ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 1820–1929 62 Οι τηλεφωνικές κλήσεις είναι πιο ακριβές όταν δεν υπάρχει ανταγωνισμός Μονοπώλια 66 Ας τρέμουν οι κυρίαρχες τάξεις μπροστά σε μια κομμουνιστική επανάσταση Μαρξιστική οικονομική σκέψη

70 Η αξία ενός προϊόντος προέρχεται από την προσπάθεια που απαιτείται για την παραγωγή του Η εργασιακή θεωρία της αξίας 72 Οι τιμές καθορίζονται από την προσφορά και τη ζήτηση Προσφορά και ζήτηση 76 Τα συστήματα ελεύθερων αγορών είναι σταθερά Οικονομική ισορροπία 80 Βελτιώστε τη θέση ενός ατόμου χωρίς να βλάψετε τους άλλους Αποτελεσματικότητα και δικαιοσύνη 82 Όσο μεγαλύτερο είναι το εργοστάσιο, τόσο μικρότερο είναι το κόστος Οικονομίες κλίμακας 83 Το κόστος του να πάτε σινεμά είναι η διασκέδαση που θα είχατε στο παγοδρόμιο Κόστος ευκαιρίας 84 Οι εργαζόμενοι πρέπει να βελτιώσουν τη μοίρα τους ενωμένοι Συλλογική διαπραγμάτευση 86 Ο σοσιαλισμός είναι η κατάργηση της ορθολογικής οικονομίας Κεντρικός σχεδιασμός 90 Ο καπιταλισμός καταστρέφει το παλιό και δημιουργεί το νέο Δημιουργική καταστροφή ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΥΦΕΣΗ 1929–1945 94 Η ανεργία δεν είναι επιλογή Ύφεση και ανεργία 100 Οι δημόσιες δαπάνες ενισχύουν την οικονομία πολλαπλασιαστικά σε σχέση με το μέγεθός τους Ο κεϊνσιανός πολλαπλασιαστής 102 Θέλουμε να διατηρήσουμε μια ελεύθερη κοινωνία Οικονομικός φιλελευθερισμός 106 Η εκβιομηχάνιση δημιουργεί σταθερή ανάπτυξη Η εμφάνιση των σύγχρονων οικονομιών ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β’ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΟΛΕΜΟ 1945–1970 110 Μετά από πόλεμο και ύφεση, τα έθνη πρέπει να συνεργάζονται Διεθνές εμπόριο και Μπρέτον Γουντς 112 Το μόνο που χρειάζονται οι φτωχές χώρες είναι μια μεγάλη ώθηση Αναπτυξιακή οικονομική 116 Οι κυβερνήσεις δεν πρέπει να κάνουν τίποτα άλλο παρά να ελέγχουν την προσφορά χρήματος Μονεταριστική πολιτική 120 Όσο περισσότεροι άνθρωποι εργάζονται, τόσο μεγαλύτερες είναι οι δαπάνες τους Πληθωρισμός και ανεργία 122 Οι θεωρίες σχετικά με την αποτελεσματικότητα της αγοράς απαιτούν πολλές υποθέσεις Αγορές και κοινωνικά αποτελέσματα 126 Δεν υπάρχει τέλειο σύστημα ψηφοφορίας Θεωρία της κοινωνικής επιλογής 128 Κάντε τις αγορές δίκαιες Η κοινωνική οικονομία της αγοράς

130 Με την πάροδο του χρόνου όλες οι χώρες θα είναι πλούσιες Θεωρίες οικονομικής ανάπτυξης 132 Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι αναπόφευκτη Ενοποίηση των αγορών 136 Ο σοσιαλισμός οδηγεί σε άδεια μαγαζιά Ελλείψεις σε κεντρικά σχεδιασμένες οικονομίες 138 Τι νομίζει ο άλλος ότι θα κάνω; Θεωρία παιγνίων 144 Οι πλούσιες χώρες υποβαθμίζουν τις φτωχές Θεωρία της εξάρτησης 146 Παρόμοιες οικονομίες μπορούν να επωφεληθούν από ένα ενιαίο νόμισμα Συναλλαγματικές ισοτιμίες και νομίσματα ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΚΕΨΗ 1970–ΣΗΜΕΡΑ 152 Η επένδυση χωρίς κίνδυνο είναι εφικτή Χρηματοοικονομική μηχανική 156 Οι μειώσεις φόρων μπορούν να αυξήσουν τα φορολογικά έσοδα Φορολογία και οικονομικά κίνητρα 158 Οι τιμές μαρτυρούν τα πάντα Αποτελεσματικές αγορές 159 Με την πάροδο του χρόνου, ακόμα και οι εγωιστές συνεργάζονται με άλλους Ανταγωνισμός και συνεργασία 160 Οι υποσχέσεις της κυβέρνησης δεν είναι αξιόπιστες Ανεξάρτητες κεντρικές τράπεζες 162 Το «κράτος» της Ανατολικής Ασίας εξουσιάζει την αγορά Οι οικονομίες των Ασιατικών Τίγρεων 166 Οι πεποιθήσεις μπορούν να προκαλέσουν νομισματικές κρίσεις Κερδοσκοπία και νομισματική υποτίμηση 170 Οι σταθερές οικονομίες περιέχουν τους σπόρους της αστάθειας Οικονομικές κρίσεις 174 Η μεγαλύτερη πρόκληση για τη συλλογική δράση είναι η κλιματική αλλαγή Οικονομικά και περιβάλλον 178 Μπορούμε να δώσουμε ώθηση σε φτωχές οικονομίες μέσω διαγραφής χρέους Διεθνής ελάφρυνση χρέους 180 Η απαισιοδοξία μπορεί να καταστρέψει υγιείς τράπεζες Μαζικές αποσύρσεις καταθέσεων 184 Πλεονάσματα αποταμιεύσεων στο εξωτερικό τροφοδοτούν κερδοσκοπία στο εσωτερικό Παγκόσμιες ανισορροπίες αποταμιεύσεων 188 Οι κοινωνίες με περισσότερη ισότητα αναπτύσσονται ταχύτερα Ανισότητα και ανάπτυξη 190 Ακόμη και οι ωφέλιμες οικονομικές μεταρρυθμίσεις μπορούν να αποτύχουν Αντίσταση στην οικονομική αλλαγή 192 Η στεγαστική αγορά αντικατοπτρίζει την οικονομική άνθηση και την οικονομική κατάρρευση Ο στεγαστικός τομέας και ο οικονομικός κύκλος 194 ΓΛΩΣΣΑΡΙ 199 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ 208 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Λίγοι θα ισχυρίζονταν ότι γνωρίζουν πολλά για τα οικονομικά, καθώς ίσως τα θεωρούν θέμα σύνθετο και εσωτεριστικό, με μικρή σημασία για την καθημερινότητά τους. Γενικά θεωρείται ότι αυτή η γνώση αποτελεί προνόμιο επαγγελματιών στον τομέα των χρηματοοικονομικών, της κυβέρνησης και των επιχειρήσεων. Ωστόσο, οι περισσότεροι σταδιακά αποκτούμε μεγαλύτερη επίγνωση της επίδρασης των οικονομικών στον πλούτο και την ευημερία μας και επίσης ίσως έχουμε απόψεις –συχνά αρκετά ισχυρές– για το αυξανόμενο κόστος ζωής, τους φόρους, τις κρατικές δαπάνες και ούτω καθεξής. Μερικές φορές οι απόψεις αυτές βασίζονται σε μια άμεση αντίδραση σε ένα θέμα στις ειδήσεις, αλλά αποτελούν και συχνό αντικείμενο συζητήσεων στον χώρο εργασίας μας ή όταν καθόμαστε για φαγητό. Επομένως όλοι ενδιαφερόμαστε, σε κάποιον βαθμό, για τα οικονομικά. Τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούμε για να δικαιολογήσουμε τις απόψεις μας είναι σε γενικές γραμμές ίδια με εκείνα που χρησιμοποιούν οι οικονομολόγοι, επομένως μια καλύτερη γνώση των θεωριών τους μπορεί να προσφέρει καλύτερη κατανόηση των οικονομικών αρχών που παίζουν ρόλο στη ζωή μας. Τα οικονομικά στις ειδήσεις Σήμερα, με τον κόσμο σε οικονομική αναταραχή, είναι πιο σημαντικό από ποτέ να μάθουμε μερικά πράγματα σχετικά με τα οικονομικά. Αντί να καταλαμβάνουν ειδικό τμήμα της εφημερίδας μας ή να αποτελούν μικρό μέρος των τηλεοπτικών ειδήσεων, τα οικονομικά νέα πλέον γίνονται πρωτοσέλιδα. Ήδη από το 1997, ο Ρόμπερτ Τίτερ, υπεύθυνος χάραξης στρατηγικής στην πολιτική εκστρατεία των Ρεπουμπλικάνων, επισήμανε την κυριαρχία των οικονομικών: «Κοιτάξτε τη φθίνουσα τηλεοπτική κάλυψη [της πολιτικής] και τη μείωση της συμμετοχής στις εκλογές. Η οικονομία κινεί πλέον τη χώρα, όχι η πολιτική.» Ωστόσο, πόσα πραγματικά καταλαβαίνουμε όταν ακούμε για αύξηση της ανεργίας, πληθωρισμό, χρηματιστηριακές κρίσεις και ελλείμματα; Όταν μας ζητείται να σφίξουμε το ζωνάρι, ξέρουμε γιατί; Και όταν φαίνεται να βρισκόμαστε στο έλεος των τραπεζών που αναλαμβάνουν κινδύνους και των μεγάλων επιχειρήσεων, γνωρίζουμε πώς αυτές έγιναν τόσο ισχυρές, ή καταλαβαίνουμε γιατί δημιουργήθηκαν και συνεχίζουν να υφίστανται; Ο επιστημονικός κλάδος των οικονομικών βρίσκεται στο επίκεντρο τέτοιων ερωτημάτων. Η μελέτη του μάνατζμεντ Παρά τη σπουδαιότητα και την κεντρική σημασία των οικονομικών σε πολλά θέματα που μας επηρεάζουν όλους, τα οικονομικά ως επιστημονικός κλάδος συχνά αντιμετωπίζονται με καχυποψία. Μια δημοφιλής αντίληψη είναι ότι είναι βαρετά και ακαδημαϊκά, λόγω της εξάρτησης τους από στατιστικές, γραφήματα και τύπους. Ο Τόμας Καρλάιλ, Σκωτσέζος ιστορικός του 19ου αιώνα, χαρακτήρισε τα οικονομικά ως «ζοφερή επιστήμη», που είναι «ανιαρή, θλιβερή και, μάλιστα, αρκετά καταθλιπτική και δυσάρεστη». Μια άλλη κοινή παρανόηση είναι ότι «αφορούν μόνο το χρήμα» και, ενώ αυτό έχει μια δόση αλήθειας, δεν είναι σε καμία περίπτωση ολόκληρη η εικόνα. Επομένως, τι αφορούν τα οικονομικά; Ο όρος προέρχεται από τη λέξη οικονομία, που σημαίνει «διαχείριση νοικοκυριού» και κατέληξε να σημαίνει μελέτη του τρόπου με τον οποίο διαχειριζόμαστε τους πόρους μας και ειδικότερα την παραγωγή και ανταλλαγή αγαθών και υπηρεσιών. ΕΙΣΑΓΩΓ

Φυσικά, η επιχείρηση της παραγωγής αγαθών και της παροχής υπηρεσιών είναι τόσο παλιά όσο ο πολιτισμός, αλλά η μελέτη του τρόπου λειτουργίας της διαδικασίας στην πράξη είναι συγκριτικά νέα και εξελίχτηκε σταδιακά. Φιλόσοφοι και πολιτικοί εξέφραζαν τις απόψεις τους για τα οικονομικά θέματα ήδη από την εποχή των αρχαίων Ελλήνων, αλλά οι πρώτοι πραγματικοί οικονομολόγοι που μελέτησαν το θέμα δεν εμφανίστηκαν παρά στα τέλη του 18ου αιώνα. Εκείνη την εποχή, η μελέτη αυτή ήταν γνωστή ως «πολιτική οικονομία» και ήταν κλάδος της πολιτικής φιλοσοφίας. Ωστόσο, εκείνοι που μελετούσαν τις θεωρίες αυτές άρχισαν να θεωρούν ότι έπρεπε να διακριθούν ως αυτοτελές αντικείμενο και ξεκίνησαν να το αναφέρουν ως «επιστήμη των οικονομικών». Αυτή αργότερα έγινε γνωστή με τον πιο σύντομο όρο «οικονομικά». Μια «πιο μαλακή» επιστήμη Είναι τα οικονομικά επιστήμη; Οι οικονομολόγοι του 19ου αιώνα σίγουρα αυτό ήθελαν να πιστεύουν. Ακόμη και ο Καρλάιλ, που τα θεωρούσε ζοφερά, τους έδινε αξία χαρακτηρίζοντάς τα ως επιστήμη. Πολλές οικονομικές θεωρίες βασίστηκαν στα μαθηματικά ή ακόμα και στη φυσική, κάτι που τους προσέδωσε επιστημονική αξιοπιστία και καθόρισε τους νόμους που διέπουν τη συμπεριφορά της οικονομίας με τον ίδιο τρόπο που οι επιστήμονες είχαν ανακαλύψει τους νόμους της φυσικής που διέπουν τα φυσικά φαινόμενα. Ωστόσο, οι οικονομίες φτιάχνονται από ανθρώπους και εξαρτώνται από την ορθολογική ή παράλογη συμπεριφορά των ανθρώπων που ενεργούν μέσα σε αυτές, επομένως τα οικονομικά, ως επιστήμη, έχουν περισσότερα κοινά με τις κοινωνικές επιστήμες της ψυχολογίας, της κοινωνιολογίας και της πολιτικής που είναι γνωστές και ως «μαλακές (δηλαδή, μη αυστηρές) επιστήμες». Ο καλύτερος ίσως ορισμός των οικονομικών δόθηκε από τον Βρετανό οικονομολόγο Λάιονελ Ρόμπινς, ο οποίος το 1932 στο έργο του Essay on the Nature and Significance of Economic Science τα περιέγραψε ως «η επιστήμη που μελετά την ανθρώπινη συμπεριφορά ως σχέση μεταξύ στόχων και περιορισμένων μέσων που έχουν εναλλακτικές χρήσεις». Αυτός ο ευρύς ορισμός παραμένει ο πιο δημοφιλής σήμερα. Η μεγάλη διαφορά μεταξύ της οικονομικής επιστήμης και άλλων επιστημών είναι ότι τα συστήματα που εξετάζει είναι ρευστά. Εκτός από το να περιγράφουν και να εξηγούν τις οικονομίες και τον τρόπο λειτουργίας τους, οι οικονομολόγοι μπορούν επίσης να προτείνουν πώς αυτές πρέπει να δημιουργούνται και να βελτιώνονται. Οι πρώτοι οικονομολόγοι Τα σύγχρονα οικονομικά αναδείχθηκαν ως ξεχωριστό γνωστικό αντικείμενο τον 18ο αιώνα, και ειδικότερα το 1776 με την έκδοση του βιβλίου Ο πλούτος των εθνών του σπουδαίου Σκoτσέζου στοχαστή Άνταμ Σμιθ. Ωστόσο, αυτό που προκάλεσε ενδιαφέρον για το θέμα δεν ήταν τόσο τα γραπτά των οικονομολόγων όσο οι τεράστιες αλλαγές στην ίδια την οικονομία με την έλευση της Βιομηχανικής Επανάστασης. Παλαιότεροι στοχαστές έκαναν σχόλια επί της διαχείρισης αγαθών και υπηρεσιών στις κοινωνίες, αντιμετωπίζοντας τα θέματα που ετίθεντο ως ζητήματα ηθικής ή πολιτικής φιλοσοφίας. Αλλά με την εμφάνιση των εργοστασίων και της μαζικής παραγωγής αγαθών ήρθε μια νέα εποχή οικονομικής οργάνωσης ❯❯ ΓΗ

8 ΕΙΣΑΓΩΓΗ που εξέταζε τη συνολική εικόνα. Αυτή ήταν η αρχή της επονομαζόμενης οικονομίας της αγοράς. Η ανάλυση του νέου συστήματος από τον Σμιθ έθεσε το πρότυπο με μια ολοκληρωμένη εξήγηση της ανταγωνιστικής αγοράς. Ο Σμιθ θεωρούσε ότι η αγορά καθοδηγείται από ένα «αόρατο χέρι», ώστε οι ορθολογικές ενέργειες των ατόμων με γνώμονα το ατομικό προσωπικό συμφέρον να προσφέρουν τελικά στην κοινωνία ακριβώς αυτό που χρειάζεται. Ο Σμιθ ήταν φιλόσοφος και το θέμα του βιβλίου του ήταν η «πολιτική οικονομία» –ένα αντικείμενο που περιλαμβάνει, πέρα από τα οικονομικά, την πολιτική, την ιστορία, τη φιλοσοφία και την ανθρωπολογία. Μετά τον Σμιθ, εμφανίστηκε μια νέα γενιά οικονομικών στοχαστών, που επέλεξαν να επικεντρωθούν εξολοκλήρου στην οικονομία. Αυτοί βασίστηκαν στο πώς κατανοούμε τη λειτουργία της οικονομίας και πώς πρέπει να τη διαχειριζόμαστε, και έθεσαν τα θεμέλια των κλάδων των οικονομικών. Καθώς το γνωστικό αντικείμενο εξελίχθηκε, οι οικονομολόγοι εντόπισαν συγκεκριμένους τομείς προς εξέταση. Μια προσέγγιση ήταν να εξετάζεται η οικονομία στο σύνολό της, είτε σε εθνικό είτε σε διεθνές επίπεδο και έγινε γνωστή ως «μακροοικονομία» ή «μακροοικονομική». Αυτός ο τομέας των οικονομικών περιλαμβάνει θέματα όπως η ανάπτυξη και η πρόοδος, η μέτρηση του πλούτου μιας χώρας όσον αφορά την παραγωγή και το εισόδημα, καθώς και οι πολιτικές της για το διεθνές εμπόριο, τη φορολογία και τον έλεγχο του πληθωρισμού και της ανεργίας. Αντίθετα, αυτό που σήμερα αποκαλούμε «μικροοικονομία» εξετάζει τις αλληλεπιδράσεις μεμονωμένων ατόμων και επιχειρήσεων στην οικονομία: τις δραστηριότητες της προσφοράς και της ζήτησης, τους αγοραστές και τους πωλητές, τις αγορές και τον ανταγωνισμό. Νέες σχολές σκέψης Φυσικά, υπήρξαν διαφορές απόψεων μεταξύ των οικονομολόγων και προέκυψαν διάφορες σχολές σκέψης. Πολλοί καλωσόρισαν την ευημερία που έφερε η σύγχρονη βιομηχανική οικονομία και υποστήριξαν μια προσέγγιση φιλελεύθερου καπιταλισμού (laissez faire) για να επιτρέψουν στην ανταγωνιστική αγορά να δημιουργήσει πλούτο και να τονώσει την τεχνολογική καινοτομία. Άλλοι ήταν πιο επιφυλακτικοί για την ικανότητα της αγοράς να ωφελεί την κοινωνία και διαπίστωσαν ανεπάρκειες του συστήματος. Θεωρούσαν ότι αυτές μπορούσαν να ξεπεραστούν μέσω κρατικών παρεμβάσεων και υποστήριξαν ότι οι κυβερνήσεις έπρεπε να έχουν ρόλο στην παροχή ορισμένων αγαθών και υπηρεσιών και στον περιορισμό της ισχύος των παραγωγών. Βάσει της ανάλυσης ορισμένων οικονομολόγων, ιδιαίτερα του Γερμανού Καρλ Μαρξ, η καπιταλιστική οικονομία ήταν μοιραία ελαττωματική και δεν θα επιβίωνε. Οι ιδέες των πρώτων «κλασικών» οικονομολόγων όπως ο Σμιθ άρχισαν να υποβάλλονται σε αυστηρή εξέταση. Από τα τέλη του 19ου αιώνα, οικονομολόγοι με παιδεία φυσικών επιστημών προσέγγιζαν το θέμα μέσω των κλάδων των μαθηματικών, της μηχανικής και της φυσικής. Αυτοί οι «νεοκλασικοί» οικονομολόγοι περιέγραψαν την οικονομία με γραφήματα και μαθηματικούς τύπους και πρότειναν νόμους που διέπουν τη λειτουργία των αγορών και δικαιολογούσαν την προσέγγισή τους. Πριν το τέλος του 19ου αιώνα, τα οικονομικά άρχισαν να αναπτύσσουν εθνικά χαρακτηριστικά: Αναπτύχθηκαν κέντρα οικονομικής σκέψης καθώς

9 ΕΙΣΑΓΩΓΗ δημιουργήθηκαν πανεπιστημιακά τμήματα και υπήρξαν διακριτές διαφορές μεταξύ των μεγάλων σχολών στην Αυστρία, τη Βρετανία και την Ελβετία, ιδίως όσον αφορά την επιθυμία ύπαρξης κάποιου βαθμού κρατικής παρέμβασης στην οικονομία. Αυτές οι διαφορές έγιναν ακόμα πιο εμφανείς τον 20ό αιώνα, όταν οι επαναστάσεις στη Ρωσία και την Κίνα έφεραν σχεδόν το ένα τρίτο του κόσμου υπό κομμουνιστική κυριαρχία, με κεντρικά σχεδιασμένες οικονομίες αντί ανταγωνιστικών αγορών. Τον υπόλοιπο κόσμο, ωστόσο, απασχολούσε το ερώτημα αν οι αγορές ήταν από μόνες τους ικανές να προσφέρουν ευημερία. Ενώ η ηπειρωτική Ευρώπη και η Βρετανία διαφωνούσαν ως προς τον βαθμό κυβερνητικής παρέμβασης, η πραγματική μάχη ιδεών δόθηκε στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Οικονομικής Ύφεσης μετά την κατάρρευση της Γουόλ Στριτ το 1929. Μετά το 1950, το κέντρο της οικονομικής σκέψης μετακινήθηκε από την Ευρώπη στις ΗΠΑ, που ήταν η κυρίαρχη οικονομική υπερδύναμη και υιοθετούσαν ολοένα περισσότερο φιλελεύθερες πολιτικές. Μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991, φαινόταν ότι η οικονομία της ελεύθερης αγοράς αποτελούσε όντως τον δρόμο προς την οικονομική επιτυχία, όπως είχε προβλέψει ο Άνταμ Σμιθ. Ωστόσο υπήρχαν και διαφορετικές απόψεις. Αν και η πλειονότητα των οικονομολόγων εμπιστευόταν τη σταθερότητα, την αποδοτικότητα και την ορθολογικότητα των αγορών, ορισμένοι αμφέβαλλαν, και έτσι προέκυψαν νέες προσεγγίσεις. Εναλλακτικές προσεγγίσεις Στα τέλη του 20ού αιώνα, νέοι τομείς των οικονομικών ενσωμάτωναν ιδέες από κλάδους όπως η ψυχολογία και η κοινωνιολογία, καθώς και νέες προόδους στα μαθηματικά και τη φυσική, όπως η θεωρία παιγνίων και η θεωρία του χάους. Οι θεωρητικοί αυτών των απόψεων προειδοποίησαν και για τις αδυναμίες του καπιταλισμού. Οι κλιμακούμενες οικονομικές κρίσεις που σημειώθηκαν στις αρχές του 21ου αιώνα ενίσχυσαν την αίσθηση ότι υπήρχε κάτι θεμελιωδώς εσφαλμένο στο σύστημα. Την ίδια στιγμή, οι επιστήμονες κατέληξαν ότι ο συνεχώς αυξανόμενος οικονομικός πλούτος είχε επιπτώσεις στο περιβάλλον με τη μορφή δυνητικά καταστροφικών κλιματικών αλλαγών. Καθώς Ευρώπη και ΗΠΑ άρχισαν να αντιμετωπίζουν ίσως τα σοβαρότερα οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπισαν ποτέ, εμφανίστηκαν νέες οικονομίες, ιδίως στη Νοτιοανατολική Ασία και τις λεγόμενες «χώρες BRIC» (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία και Κίνα). Η οικονομική ισχύς μετατοπίζεται και πάλι, και αναμφίβολα θα προκύψει νέα οικονομική σκέψη για να βοηθήσει στη διαχείριση των περιορισμένων πόρων μας. Πασίγνωστο «θύμα» της πρόσφατης οικονομικής κρίσης είναι η Ελλάδα, η χώρα απ’ όπου ξεκίνησε η ιστορία των οικονομικών και απ’ όπου προέρχεται η λέξη «οικονομικά». Το 2012, διαδηλωτές στην Αθήνα διατράνωσαν ότι και η δημοκρατία προέρχεται από τους Έλληνες, αλλά κινδυνεύει να θυσιαστεί στην αναζήτηση λύσης σε μια κρίση χρέους. Το πώς η παγκόσμια οικονομία θα λύσει τα προβλήματά της μένει να φανεί, αλλά με τις αρχές των οικονομικών που περιγράφονται σε αυτό το βιβλίο θα δούμε πώς φτάσαμε στην παρούσα κατάσταση, και ίσως αρχίσουμε να βλέπουμε μια διέξοδο. ■

Τα συστήματα παροχής αγαθών και υπηρεσιών στους πληθυσμούς εξελίχθηκαν παράλληλα με τους πολιτισμούς της αρχαιότητας. Αυτά τα πρώιμα οικονομικά συστήματα εμφανίστηκαν φυσικά, καθώς διάφορα επαγγέλματα και χειροτεχνίες παρήγαγαν αγαθά που μπορούσαν να ανταλλάσσονται. Οι άνθρωποι άρχισαν να εμπορεύονται, πρώτα με αντιπραγματισμό και αργότερα με νομίσματα από πολύτιμα μέταλλα, και το εμπόριο κατέστη σημαντικό συστατικό της ζωής. Η αγοραπωλησία αγαθών λειτουργούσε για αιώνες πριν κάποιος σκεφτεί να εξετάσει πώς λειτουργούσε το σύστημα. Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι ήταν μεταξύ των πρώτων που έγραψαν για τα θέματα που συνολικά αναφέρονται ως «οικονομικά». Στην Πολιτεία, ο Πλάτωνας περιέγραψε την πολιτική και κοινωνική σύνθεση ενός ιδανικού κράτους, το οποίο θα λειτουργούσε οικονομικά, με εξειδικευμένους παραγωγούς να παρέχουν προϊόντα για το κοινό καλό. Ωστόσο ο Αριστοτέλης, μαθητής του Πλάτωνα, υπερασπίστηκε την έννοια της ατομικής ιδιοκτησίας, η οποία θα μπορούσε να ανταλλάσσεται στην αγορά. Αυτά αποτελούν επιχειρήματα που υφίστανται έως σήμερα. Ως φιλόσοφοι, ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης έβλεπαν τα οικονομικά ως ζήτημα ηθικής φιλοσοφίας: Αντί να αναλύουν πώς λειτουργούσε ένα οικονομικό σύστημα, παρουσίαζαν ιδέες για το πώς θα έπρεπε να λειτουργεί. Αυτή η προσέγγιση αναφέρεται ως «κανονιστική» –είναι υποκειμενική και εξετάζει το «τι θα έπρεπε να συμβαίνει». Η κανονιστική προσέγγιση των οικονομικών συνεχίστηκε στα χρόνια του Χριστιανισμού, καθώς φιλόσοφοι του Μεσαίωνα, όπως ο Θωμάς ο Ακινάτης, επιχείρησαν να ορίσουν τη δεοντολογία της ατομικής ιδιοκτησίας και των συναλλαγών στην αγορά. Ο Θωμάς ο Ακινάτης εξέταζε την ηθική των τιμών, υποστηρίζοντας τη σημασία «δίκαιων» τιμών, με τις οποίες δεν δημιουργείται υπερβολικό κέρδος για τον έμπορο. Οι αρχαίοι έζησαν σε κοινωνίες όπου το εργατικό δυναμικό ήταν κυρίως σκλάβοι και η μεσαιωνική Ευρώπη λειτούργησε με φεουδαρχικό σύστημα –στο οποίο οι χωρικοί προστατεύονταν από τοπικούς άρχοντες με αντάλλαγμα εργασία ή στρατιωτική θητεία. Επομένως τα ηθικά επιχειρήματα των φιλοσόφων αυτών ήταν κάπως ακαδημαϊκά. Άνοδος της πόλης-κράτους Σημαντική αλλαγή επήλθε τον 15ο αιώνα, καθώς στην Ευρώπη αναπτύχθηκαν πόλειςκράτη που πλούτισαν μέσω του διεθνούς εμπορίου. Αντί των γαιοκτημόνων φεουδαρχών, σημαντικό συντελεστή της οικονομίας αποτελούσε πλέον η νέα, ευημερούσα τάξη εμπόρων ΕΝΑΡΞΗ ΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟΥ 400 π.Χ.–1770 μ.Χ.

η οποία συνεργάστηκε με δυναστείες τραπεζιτών που χρηματοδοτούσαν τις συναλλαγές και τα εξερευνητικά ταξίδια των εμπόρων. Νέα εμπορικά έθνη αντικατέστησαν τις φεουδαρχικές οικονομίες μικρής κλίμακας και η οικονομική σκέψη άρχισε να επικεντρώνεται στον καλύτερο τρόπο ελέγχου της ανταλλαγής αγαθών και χρημάτων από τη μια χώρα στην άλλη. Η κυρίαρχη προσέγγιση της εποχής, γνωστή ως μερκαντιλισμός, αφορούσε το ισοζύγιο πληρωμών –τη διαφορά μεταξύ του τι ξοδεύει μια χώρα στις εισαγωγές και του τι κερδίζει από τις εξαγωγές. Η πώληση αγαθών στο εξωτερικό θεωρήθηκε καλή επειδή έφερνε χρήματα στη χώρα. Η εισαγωγή αγαθών θεωρήθηκε επιβλαβής επειδή έπαιρνε χρήματα από τη χώρα. Για την αποφυγή ελλείμματος εμπορικού ισοζυγίου και την προστασία των εγχώριων παραγωγών από τον εξωτερικό ανταγωνισμό, οι μερκαντιλιστές υποστήριξαν τη φορολόγηση των εισαγωγών. Καθώς το εμπόριο αυξήθηκε, ξέφυγε από τον έλεγχο των μεμονωμένων εμπόρων και των υποστηρικτών τους. Δημιουργήθηκαν συμπράξεις και εταιρείες, συχνά με κρατική υποστήριξη, για να επιβλέπουν μεγάλες εμπορικές συναλλαγές. Οι επιχειρήσεις αυτές άρχισαν να χωρίζονται σε «μερίδια», ώστε να μπορούν να χρηματοδοτούνται από πολλούς επενδυτές. Το ενδιαφέρον για την αγορά μεριδίων αυξήθηκε ραγδαία στα τέλη του 17ου αιώνα, οδηγώντας στην ίδρυση πολλών συμμετοχικών εταιρειών και χρηματιστηρίων όπου τα μερίδια (μετοχές) μπορούσαν να αγοραστούν και να πωληθούν. Μια νέα επιστήμη Η τεράστια αύξηση των συναλλαγών ανανέωσε το ενδιαφέρον για τη λειτουργία της οικονομίας και οδήγησε στη δημιουργία του κλάδου των οικονομικών. Την εποχή του Διαφωτισμού, που εμφανίστηκε στις αρχές του 18ου αιώνα και εξαίρει πρωτίστως τον ορθολογισμό, υιοθετήθηκε μια επιστημονική προσέγγιση για την «πολιτική οικονομία». Οι οικονομολόγοι επιχείρησαν να μετρήσουν την οικονομική δραστηριότητα και περιέγραψαν τη λειτουργία του συστήματος, αντί να εξετάσουν μόνο τις ηθικές συνέπειες. Στη Γαλλία, μια ομάδα διανοουμένων γνωστών ως φυσιοκράτες ανέλυσε τη ροή του χρήματος στην οικονομία και στην ουσία παρήγαγε το πρώτο μακροοικονομικό μοντέλο (για την οικονομία ως σύνολο). Αυτοί τοποθέτησαν στο επίκεντρο της οικονομίας τη γεωργία και όχι το εμπόριο ή τα χρηματοπιστωτικά. Στο μεταξύ, πολιτικοί φιλόσοφοι στη Βρετανία μετέφεραν το βάρος από τις μερκαντιλιστικές ιδέες περί εμπορίου προς τους παραγωγούς, τους καταναλωτές και την αξία και χρησιμότητα των αγαθών. Άρχισε να αναδύεται το πλαίσιο για τη σύγχρονη μελέτη των οικονομικών. ■ ΟΥ

12 Παγκοσμίως, οι άνθρωποι κινούνται προς μια κοινωνία χωρίς μετρητά στην οποία τα αγαθά αγοράζονται με πιστωτικές κάρτες, ηλεκτρονικές μεταφορές ποσών και τσιπ κινητών τηλεφώνων. Αλλά η κατάργηση των μετρητών δεν σημαίνει ότι το χρήμα δεν παραμένει στο επίκεντρο των συναλλαγών. Οι δυσάρεστες επιπτώσεις του χρήματος είναι γνωστές: Προκαλεί από δυστυχία έως και ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΘΕΜΑ Τραπεζικά και οικονομικά ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΓΕΓΟΝΟΣ O Κουμπλάι Χαν καθιερώνει χρήμα αναγκαστικής κυκλοφορίας στη Μογγολική Αυτοκρατορία κατά τον 13ο αιώνα. ΠΡΙΝ 3000 π.Χ. Στη Μεσοποταμία, ως μονάδα νομίσματος χρησιμοποιείται το σέκελ (shekel): Μια μονάδα κριθαριού συγκεκριμένου βάρους ισούται με ορισμένη τιμή χρυσού ή ασημιού. 700 π.Χ. Κατασκευάζονται στην Αίγινα τα παλαιότερα γνωστά νομίσματα. ΜΕΤΑ 13ος αιώνας Ο Μάρκο Πόλο φέρνει από την Κίνα στην Ευρώπη τις υποσχετικές, που χρησιμοποιούνται από Ιταλούς τραπεζίτες. 1696 Η Bank of Scotland είναι η πρώτη επιχείρηση που εκδίδει τραπεζογραμμάτια. 1971 Ο Αμερικανός πρόεδρος Νίξον ακυρώνει τη μετατρεψιμότητα του δολαρίου σε χρυσό. εγκλήματα και εχθροπραξίες. Τα χρήματα χρησιμοποιήθηκαν ως αφιερώματα (ένδειξη σεβασμού), σε θρησκευτικές τελετές, αλλά και ως διακοσμητικά. Η «εξαγορά του αίματος» (ή «τιμή του αίματος») καταβάλλεται ως ανταμοιβή για μια δολοφονία. Νύφες αγοράζονται με «αντίπροικο» ή παραδίδονται με προίκα για να πλουτίσουν τους συζύγους. Το χρήμα προσδίδει κύρος και εξουσία. Μια οικονομία αντιπραγματισμού Χωρίς χρήμα, οι άνθρωποι μπορούσαν μόνο να κάνουν ανταλλαγές αγαθών. Πολλοί το κάνουμε αυτό «ανταποδίδοντας» χάρες. Π.χ., κάποιος μπορεί να προσφερθεί να επισκευάσει τη σπασμένη πόρτα του γείτονα με αντάλλαγμα μερικές ώρες φύλαξης των παιδιών. Ωστόσο, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς αυτές τις προσωπικές ανταλλαγές σε μεγαλύτερη κλίμακα. Τι θα συνέβαινε αν θέλατε ψωμί και το μόνο που είχατε να ανταλλάξετε ήταν το καινούργιο σας αυτοκίνητο; Ο αντιπραγματισμός εξαρτάται από τη σύμπτωση των επιθυμιών, κατά την οποία όχι μόνο ο άλλος τυχαίνει να έχει αυτό που επιθυμούμε, αλλά και εμείς έχουμε αυτό που επιθυμεί. ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΑΝΤΙΠΡΑΓΜΑΤΙΣΜΟΣ ΟΤΑΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ NΟΜΙΣΜΑΤΑ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ Οι άνθρωποι της φυλής Τίβα στο Ασάμ της Ινδίας ανταλλάσσουν αγαθά κατά τη διάρκεια του πανηγυριού Jonbeel Mela, ενός παλιού φεστιβάλ για τη διατήρηση της αρμονίας και της αδελφότητας μεταξύ των φυλών.

Made with FlippingBook

RkJQdWJsaXNoZXIy MTk1OTAxMA==