Ο Κινηματογράφος με απλά λόγια

ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓEΙ Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ Η Η ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ Η ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ ΟΙ ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ ΟΙ Η ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ Η ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ Η ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΆΦΟΣ Ο ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ

10 ΕΙΣΑΓΩΓΉ ΟΙ ΟΡΑΜΑΤΙΣΤΈΣ 1902-1931 20 Labor omnia vincit Ταξίδι στη Σελήνη 22 Το αδιάκοπο λίκνισμα έξω απ’ την κούνια Μισαλλοδοξία 24 Πρέπει να γίνω ο Καλιγκάρι! Το εργαστήριο του δόκτορα Καλιγκάρι 28 Τι περιμένουμε; Θωρηκτό Ποτέμκιν 30 Το τραγούδι αυτό για τον Άνδρα και τη Σύζυγό του δεν είναι από πουθενά και είναι παντού Η αυγή 32 Εκείνοι που μόχθησαν δεν ήξεραν τίποτα για τα όνειρα εκείνων που έκαναν σχέδια Μητρόπολις 34 Αν πεις αυτό που σκέφτεσαι, θα σε στραγγαλίσω Steamboat Bill, Jr. 35 Σου υποσχέθηκε τίποτα ο Θεός; Τα πάθη της Ζαν ντ΄ Αρκ 36 Δεν το ’θελα ποτέ να ξαναερωτευτώ Ο γαλάζιος άγγελος 37 Αν ήμουν στη θέση σου, θα έκανα μια μικρή σκηνή People on Sunday 38 Αύριο τα πουλιά θα κελαηδούν Τα φώτα της πόλης ΜΙΑ ΧΡΥΣΉ ΕΠΟΧΉ ΣΕ ΜΑΎΡΟ ΚΑΙ ΆΣΠΡΟ 1931-1949 46 Δεν το θέλω, μα πρέπει! M 48 Θα με παντρευτείς; Μήπως σου άφησε καθόλου χρήματα; Πρώτα ν’ απαντήσεις στη δεύτερη ερώτηση Σούπα πάπιας 49 Κυρίες και κύριοι, μην αναστατώνεστε, οι αλυσίδες αυτές είναι φτιαγμένες από ατσάλι Κινγκ Κονγκ 50 Πόλεμος! Κάτω οι επιτηρητές και η τιμωρία! Διαγωγή μηδέν 52 Σε έναν νέο κόσμο θεών και δαιμόνων! Η μνηστή του Φρανκενστάιν 53 Καθρέφτη, καθρεφτάκι μου, ποια είναι η πιο όμορφη απ’ όλες; Η Χιονάτη και οι επτά νάνοι 54 Κάτι μου λέει ότι δεν είμαστε πια στο Κάνσας Ο μάγος του Οζ 60 Όλοι έχουν τους λόγους τους Ο κανόνας του παιχνιδιού 62 Αύριο ξημερώνει μια καινούρια μέρα Όσα παίρνει ο άνεμος 64 Είσαι υπέροχος, κατά κάποιον απαίσιο τρόπο Ξαναπαντρεύομαι τη γυναίκα μου 66 Δεν αρκεί να μας πείτε τι έκανε κάποιος, πρέπει να μας πείτε ποιος ήταν Πολίτης Κέιν 72 Απ’ όλα τα μπαρ σ’ όλες τις πόλεις της οικουμένης, εκείνη μπαίνει στο δικό μου Καζαμπλάνκα 76 Πώς τολμάς να με αποκαλείς φτηνό θεατρίνο; Να ζει κανείς ή να μη ζει 78 Είναι ζεστά εδώ μέσα δίπλα στη σόμπα Διαβολικοί εραστές 79 Πόσο ασυνήθιστα αθώα φαίνομαι σήμερα το πρωί Λάουρα ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ

80 Μια κλωτσιά στον πισινό, αν δοθεί σωστά, βγάζει οπωσδήποτε γέλιο Τα παιδιά του παραδείσου 84 Τα παιδιά πιστεύουν ό,τι τους λέμε Η πεντάμορφη και το τέρας 86 Αυτό είναι το σύμπαν. Μεγάλο, δεν συμφωνείτε; Ζήτημα ζωής και θανάτου 88 Τζορτζ, να θυμάσαι ότι κανένας άνθρωπος με φίλους δεν είναι αποτυχημένος Μια υπέροχη ζωή 94 Κοιτάζω τη δουλειά μου, δεν ενοχλώ κανέναν, και πού καταλήγω; Σε μπελάδες Κλέφτες ποδηλάτων 98 Είναι πολύ δύσκολο να σκοτώνεις νοικοκυρεμένα ανθρώπους με τους οποίους δεν έχεις καλές σχέσεις Ο 13ος κληρονόμος 100 Ήρωες υπάρχουν μόνο στις ιστορίες σου, όχι στον πραγματικό κόσμο Ο τρίτος άνθρωπος ΦΌΒΟΣ ΚΑΙ ΔΈΟΣ 1950-1959 108 Όλοι θέλουμε να ξεχάσουμε κάτι, γι’ αυτό λέμε ιστορίες Ρασομόν 114 Εγώ μεγάλη είμαι, οι φωτογραφίες είναι που μίκρυναν Η λεωφόρος της Δύσεως 116 Πάντοτε βασιζόμουν στην καλοσύνη των ξένων Λεωφορείον ο πόθος 118 Ο κόσμος είναι σκληρός για μικρά πλάσματα Ο θανατοποινίτης με το σημάδι 122 Ποιο είναι το πρώτο πράγμα που μαθαίνει ένας ηθοποιός; «Ότι η παράσταση πρέπει να συνεχιστεί!» Τραγουδώντας στη βροχή 126 Ας γυρίσουμε στο σπίτι Ταξίδι στο Τόκιο 128 Όταν ήμουν παιδί, έβλεπα άνδρες να ανατινάζονται σε τέτοιες δουλειές –και να μην επιστρέφουν Το μεροκάματο του τρόμου 129 Αν όμως δεν χρησιμοποιήσουμε το μηχάνημά σου κατά του Γκοντζίλα, τι θ’ απογίνουμε; Γκοτζίλα 130 Κάτσε μέχρι να δεις τη μητέρα σου, ποτέ δεν ήταν τόσο λαμπερή Μια αγάπη ολότελα δική μας 131 Δεν νομίζω πως θέλω να μάθω με αυτόν τον τρόπο Επαναστάτης χωρίς αιτία 132 Όταν γίνω καλύτερα, θα πάμε να δούμε πάλι τα τρένα Το τραγούδι του δρόμου 134 Πήγαινέ με σ’ εκείνο το λεωφορείο και ξέχνα ότι με είδες Φίλα με μέχρι θανάτου 135 Να το δω και να μην το πιστέψω Η αιχμάλωτος της ερήμου 136 Περπατάω πλάι σου εδώ και καιρό Η έβδομη σφραγίδα 140 Αν κάνω ό,τι μου πεις, θα με αγαπήσεις; Δεσμώτης του ιλίγγου 146 Τι έκανες στη διάρκεια της εξέγερσης; Στάχτες και διαμάντια 148 Δεν βαριέσαι, κανείς δεν είναι τέλειος Μερικοί το προτιμούν καυτό 150 Οι γονείς σου λένε ότι λες πάντα ψέματα Τα 400 χτυπήματα ΕΞΕΓΕΡΘΕΊΤΕ ΕΞΕΓΕΡΘΕΊΤΕ 1960-1974 160 Είσαι η πρώτη γυναίκα της πρώτης μέρας της Δημιουργίας Γλυκιά ζωή 166 Μην πατάς φρένο! Τα αυτοκίνητα είναι φτιαγμένα για να τρέχουν, όχι να σταματούν Με κομμένη την ανάσα 168 Γι’ αυτό υπάρχουν όλοι αυτοί οι παλαβοί νόμοι, για να τους παραβαίνουν τύποι σαν εμάς Σάββατο βράδυ, Κυριακή πρωί

170 Ποτέ δεν έμεινα κάπου για τόσο πολύ Πέρυσι στο Μαρίενμπαντ 172 Η ιστορία ενός ανθρώπου που σημαδεύτηκε από μια εικόνα της παιδικής του ηλικίας Σταθμός αποχαιρετισμού 173 Γκι, σ’ αγαπώ. Μυρίζεις βενζίνη Οι ομπρέλες του Χερβούργου 174 Υπάρχει χρυσός πέρα στη θάλασσα Μαύρος Θεός, λευκός διάβολος 176 Κύριοι, δεν γίνεται να τσακώνεστε εδώ μέσα. Βρισκόμαστε στην Αίθουσα Πολέμου! S.O.S. Πεντάγωνο καλεί Μόσχα 180 Θαρρώ πως όπου κι αν είμαι δεν μπορώ να πάψω να τραγουδάω Η μελωδία της ευτυχίας 182 Είναι δύσκολο να αρχίσεις μια επανάσταση Η μάχη της Αλγερίας 188 Ποιος θέλει να είναι άγγελος; Chelsea Girls 189 Ας δούμε τα αξιοθέατα! Playtime 190 Από ’δώ η δεσποινίς Μπόνι Πάρκερ. Εγώ είμαι ο Κλάιντ Μπάροου. Ληστεύουμε τράπεζες Μπόνι και Κλάιντ 192 Να με συγχωρείς, Ντέιβ. Πολύ φοβάμαι πως αυτό δεν μπορώ να το κάνω 2001: Η οδύσσεια του διαστήματος 194 Θα μείνουμε μαζί, όπως ακριβώς ήμαστε κάποτε Η άγρια συμμορία 196 Αν τύχει να δουν ελεύθερο άτομο, θα φοβηθούν Ο ξέγνοιαστος καβαλάρης 198 Σας αρέσει το κρέας; Ο χασάπης 200 Μια μέρα, κι αυτή η μέρα μπορεί να μην έρθει ποτέ, θα σου ζητήσω να μου κάνεις μια χάρη Ο Νονός 206 Τούτος ’δω είναι ένα κεφάλι ψηλότερος από μένα. Αυτό μπορεί ν’ αλλάξει Αγκίρε, η μάστιγα του Θεού 208 Οι καλεσμένοι έφτασαν, κύριε Η κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας 210 Την είδες στ’ αλήθεια; Μετά τα μεσάνυχτα 214 Μπορείς να του μιλήσεις όποτε θέλεις, απλώς κλείσε τα μάτια σου και φώναξέ τον Το πνεύμα του μελισσιού 216 Ξέρεις τι παθαίνουν οι τύποι που χώνουν τη μύτη τους παντού; Τσάιναταουν 222 Κι όλοι θ’ αγοράσουμε από ένα κομματάκι παράδεισο Αλί: Ο φόβος τρώει τα σωθικά ΆΓΓΕΛΟΙ ΚΑΙ ΤΈΡΑΤΑ 1975-1991 228 Θα χρειαστείς μεγαλύτερο σκάφος Τα σαγόνια του καρχαρία 232 Μερικά ερωτήματα έχουν απάντηση και κάποια άλλα όχι Το μυστικό του βράχου των κρεμασμένων 234 Κάποτε θα ’ρθει μια πραγματική βροχή Ο ταξιτζής 240 Σ’ αγκαπάω, καταλαβαίνεις; Σε αγκαπώ. Σε αγαπάωωω. Με τρία ω Νευρικός εραστής 242 Η Δύναμη είναι ισχυρή με αυτόν εδώ Ο πόλεμος των Άστρων 243 Εξακολουθείς να μην καταλαβαίνεις με τι έχεις να κάνεις, έτσι δεν είναι; Άλιεν, ο επιβάτης του διαστήματος 244 Είναι τόσο ήσυχα εδώ, είναι το πιο ήσυχο μέρος στον κόσμο Στάλκερ 248 Πρέπει να έχεις καλούς άνδρες, να είναι όλοι καλοί άνδρες Το υποβρύχιο U-9: Επιστροφή στην κόλαση 250 Είδα πράγματα που εσείς, οι άνθρωποι, δεν θα πιστεύατε Μπλέιντ Ράνερς: Ομάδες εξόντωσης 256 Δεν μπορώ να καταλάβω αν είσαι ντετέκτιβ ή διεστραμμένος Μπλε βελούδο

258 Γιατί εγώ να είμαι εγώ και να μην είμαι εσύ; Τα φτερά του έρωτα 262 Νόμιζα πως αυτά γίνονται μόνο σε ταινίες Γυναίκες στα πρόθυρα νευρικής κρίσης 263 Δεν είναι δα και τόσο σπουδαίο να είναι κανείς ευτυχισμένος Σεξ, ψέματα και βιντεοταινίες 264 Σήμερα το θερμόμετρο θα δείξει πάνω από 37 βαθμούς Κάνε το σωστό 265 Έχει πρόσωπο σαν του Βούδα και καρδιά σαν του σκορπιού Σηκώστε τα κόκκινα φανάρια ΈΝΑΣ ΜΙΚΡΌΣ ΚΌΣΜΟΣ 1992-ΣΉΜΕΡΑ 270 Η αλήθεια είναι ότι εσύ είσαι ο αδύναμος. Κι εγώ ενσαρκώνω την τυραννία των κακών Pulp Fiction 276 Νιώθω πως κάτι σημαντικό συμβαίνει γύρω μου, και με φοβίζει Τρία χρώματα: Η κόκκινη ταινία 278 Ή φρόντισε να ζήσεις ή τράβα να πεθάνεις Τελευταία έξοδος: Ρίτα Χέιγουορθ 280 Πέρα απ’ το άπειρο! Η ιστορία των παιχνιδιών 281 Δεν έχει σημασία πώς πέφτεις, σημασία έχει πώς προσγειώνεσαι Το μίσος 282 Λου, δεν είμαι και τόσο σίγουρη ότι συμφωνώ εκατό τοις εκατό με το αστυνομικό σου έργο εδώ Λου Φάργκο 284 Όλοι χάσαμε τα παιδιά μας Το γλυκό πεπρωμένο 285 Μου λείπει ο πατέρας μου Κεντρικός σταθμός 286 Στην υγειά του ανθρώπου που σκότωσε την αδελφή μου Οικογενειακή γιορτή 288 Ο φόβος όλων αποκτά μια ολότελα δική του ζωή Σήμα κινδύνου 290 Ένα σπαθί από μόνο του δεν ορίζει τίποτα, ζωντανεύει μόνο σε επιδέξια χέρια Τίγρης και Δράκος 296 Δεν θυμάσαι τ’ όνομά σου; Ταξίδι στη χώρα των θαυμάτων 298 Θα ήθελα να ψάχνω να βρίσκω πράγματα που κανείς άλλος δεν προσέχει Αμελί 300 Μα τι εντυπωσιακή στάση! Lagaan: Μια φορά κι έναν καιρό στην Ινδία 302 Όλα ξεκίνησαν με τη σφυρηλάτηση των Μεγάλων Δαχτυλιδιών Ο άρχοντας των δαχτυλιδιών: Η συντροφιά του δαχτυλιδιού 304 Χρειάζεσαι πολύ περισσότερα από κότσια για να γίνεις καλός γκάνγκστερ, χρειάζεσαι ιδέες Η πόλη του Θεού 308 Γελάς, κι ο κόσμος γελάει μαζί σου. Κλαις, και κλαις μόνος Oldboy 310 Δεν με γνωρίζετε, αλλά γνωρίζω εγώ εσάς Η ζωή των άλλων 312 Θα δεις ότι η ζωή δεν είναι σαν τα παραμύθια Ο λαβύρινθος του Πάνα 316 Αυτό είναι το πεπρωμένο μας Slumdog Millionaire 318 Αυτό το κουτί είναι γεμάτο μαραφέτια που παραλίγο να με σκοτώσουν The Hurt Locker 320 Αν πεθάνω, μα τι όμορφος θάνατος που θα ’ναι! Σε τεντωμένο σχοινί 321 Πατέρα, θα ήθελα να σε ρωτήσω κάτι Η λευκή κορδέλα 322 Όλοι πληρώνουν για όσα κάνουν Κάποτε στην Ανατολία 324 Τι σου αρέσει, λοιπόν, εκεί πάνω; Gravity 325 Όλοι απλώς αυτοσχεδιάζουμε Μεγαλώνοντας 326 Διάολε, αν είχα όλα αυτά τα λεφτά, κι εγώ θα ’μουν καλός Παράσιτα 328 Κ ΑΤΆΛΟΓΟΣ ΤΑΙΝΙΏΝ 344 ΕΥΡΕΤΉΡΙΟ 352 ΕΥΧΑΡΙΣΤΊΕΣ

ΕΙΣΑΓΩΓ

ΓΗ

12 Στο βιβλίο αυτό περιγράφουμε, αναλύουμε και αποτίουμε φόρο τιμής σε μερικές από τις ταινίες που αποτυπώνουν καλύτερα τη μαγεία του κινηματογράφου. Οι ταινίες που επιλέχθηκαν είναι εκείνες που εμείς θεωρούμε, με την ασάφεια που χαρακτηρίζει τέτοιου είδους αποφάσεις, ότι άφησαν το πιο ισχυρό αποτύπωμα τόσο στον κινηματογράφο όσο και στον κόσμο. Τα ταξίδι ξεκινάει το 1902, όταν ο Παριζιάνος σόουμαν Ζορζ Μελιές παρουσίασε την τελευταία δημιουργία της σειράς βωβών ταινιών μικρού μήκους με τις οποίες ψυχαγωγούσε τους συμπατριώτες του. Ήταν μια φαρσοκωμωδία στο διάστημα με τίτλο Ταξίδι στη σελήνη (Le voyage dans la lune) που έγινε αμέσως τεράστια επιτυχία –όχι μόνο στη Γαλλία αλλά παντού. (Δυστυχώς για τον Μελιές, μεγάλο μέρος αυτής της επιτυχίας οφειλόταν στο ότι οι αντίπαλοί του προέβαλλαν πειρατικά διαρκώς την ταινία.) Καμιά άλλη ταινία εκείνον τον καιρό δεν συνέβαλε στην εδραίωση του κινηματογράφου ως βασικής μορφής τέχνης της εποχής όσο αυτή. Καμιά άλλη ταινία πριν από αυτή δεν ήταν τόσο θεαματική . καμία δεν είχε τόσο περίπλοκη ιστορία. Τρένα, πανικός και διαφήμιση Την εποχή που ο Μελιές δημιουργούσε την περιπέτειά του στο φεγγάρι, ο κινηματογράφος είχε ήδη καθιερωθεί ως μια ελαφρώς περιφρονητέα ασχολία, την οποία ο κόσμος απολάμβανε σε θέατρα και πανηγύρια. Οι πραγματικές του ρίζες βρίσκονται ακόμα πιο βαθιά στο παρελθόν –πάλι στο Παρίσι, αλλά αυτή τη φορά στο επίκεντρο είναι δύο διασκεδαστές. Το δίδυμο, τα αδέλφια Ογκίστ και Λουί Λουμιέρ (ή Λυμιέρ), είχε την ευκαιρία του το 1896. Ήταν τότε που, αφού την προηγούμενη χρονιά οργάνωναν προβολές των ταινιών τους, έδειξαν για πρώτη φορά στο γαλλικό κοινό το L’arrivée d’un train en gare de La Ciotat –επίσης γνωστό ως Η άφιξη ενός τρένου. Επρόκειτο για υλικό μόλις 50΄΄ όπου, όπως λέει και ο τίτλος, ένας ατμοκίνητος συρμός εισέρχεται στον σταθμό Λα Σιοτά, κινηματογραφημένος από τη διπλανή αποβάθρα. Βλέποντας το θέαμα, όλοι οι θεατές έφευγαν πανικόβλητοι, πεπεισμένοι ότι θα τους πατούσε η ατμομηχανή που κινούνταν με ταχύτητα –ή τουλάχιστον αυτή η ιστορία κυκλοφόρησε μετά την προβολή. Η ακριβής αλήθεια χάθηκε στα βάθη του χρόνου, αλλά οι Λουμιέρ είτε κατέκτησαν γρήγορα την ικανότητα της νέας μορφής τέχνης να κάνει την οθόνη να μοιάζει αληθινή είτε είχαν εκπληκτικό ταλέντο στη διαφήμιση. Ίσως δεν έχει σημασία τι από τα δύο ισχύει –και οι δύο αυτές ικανότητες έχουν κεντρική θέση στην ιστορία του κινηματογράφου. Ωστόσο, ίσως είναι σκόπιμο να πάμε ακόμα πιο πίσω. Εξάλλου, υπήρξαν πολλοί άλλοι που είχαν πρωτοπορήσει στον κινηματογράφο πριν οι αδελφοί Λουμιέρ σπείρουν τον τρόμο στο κοινό τους. Συγχαρητήρια αξίζουν στον Αμερικανό εφευρέτη Τόμας Έντισον, ο οποίος κάνα δυο χρόνια πριν από τους Λουμιέρ προέβαλλε ταινίες με γάτες-μποξέρ και άνδρες που φτερνίζονται μπροστά σε πελάτες, και στον Άγγλο φωτογράφο Έντουαρντ Μάιμπριτζ, του οποίου οι μελέτες της κίνησης ανθρώπων και ζώων τη δεκαετία του 1880 αποτέλεσαν σημαντική εισαγωγή στις κινούμενες εικόνες. ΕΙΣΑΓΩΓΉ Δεν ξέρω ακόμη τι θα τους πω. Θα είναι πάντως αρκετά κοντά στην αλήθεια. Φίλιπ Μάρλοου / Ο μεγάλος ύπνος Όποια κι αν είναι η κατεύθυνση του κινηματογράφου, δεν έχουμε την πολυτέλεια να παραβλέψουμε τα πρώτα βήματά του. Μάρτιν Σκορσέζε

13 Η εξιστόρηση Στην πραγματικότητα, η ιστορία του κινηματογράφου ίσως ανάγεται στους προϊστορικούς χρόνους, στους πρόγονούς μας που έσκυβαν γύρω από τη φωτιά ενώ ένας από αυτούς χρησιμοποιούσε το φως για να ρίχνει σκιές στον τοίχο και να απεικονίζει ιστορίες για τρομακτικά θηρία ή απίθανες ηρωικές πράξεις. Όταν οι θεατές κάθονται αναπαυτικά στα καθίσματά τους για να δουν ένα πανάκριβο, γεμάτο εφέ μπλοκμπάστερ σε μια πανύψηλη οθόνη ΙΜΑΧ, επιστρέφουν γύρω από αυτή τη φωτιά. Ο κινηματογράφος τον 21ο αιώνα παραμένει μια εξιστόρηση με λέξεις και εικόνες, που τις ζωντανεύει με αληθοφανή τρόπο. Σε αυτό το βιβλίο επιχειρούμε να κατασκευάσουμε ένα αφήγημα για την ιστορία του κινηματογράφου μέσα από τις ίδιες τις ταινίες, παρουσιάζοντας γύρω στις εκατό ταινίες, από την εποχή του Μελιές, μέχρι τον επόμενο αιώνα και έπειτα. Σε κάθε παρουσίαση ταινίας αναλύεται η προέλευσή της, αναζητείται η πηγή έμπνευσης για τη δημιουργία της και το πώς γυρίστηκε, καταγράφονται οι άνδρες και οι γυναίκες των οποίων το ταλέντο τη διαμόρφωσε, και περιγράφεται διεξοδικά η επιρροή της. Είναι μια ιστορία μέσα στον χρόνο. Στην εποχή του βωβού κινηματογράφου, οι πρώτοι άνδρες και γυναίκες εξερεύνησαν τις δυνατότητες των κινούμενων εικόνων. Από εκεί, μεταφερόμαστε στις δεκαετίες του 1930 και 1940, στη χρυσή εποχή, τότε που κινηματογραφικές αίθουσες υπήρχαν παντού και οι ταινίες ήταν αγαπημένες επιτυχίες μαζικής απήχησης . στην εποχή αστέρων όπως ο Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ, η Κάθριν Χέμπορν και ο Τζέιμς Στιούαρτ. Τη δεκαετία του 1950, κινηματογραφιστές από την Ευρώπη, την Ινδία και την Ιαπωνία δημιούργησαν μια σειρά αριστουργημάτων που αναγνωρίζονται μέχρι σήμερα . ήταν η εποχή των Ανρί-Ζορζ Κλουζό, Ακίρα Κουροσάβα, Γιασουτζίρο Όζου, Νίκολας Ρέι και Σατιατζίτ Ρέι. Μια νέα γενιά καθιερώθηκε τις δεκαετίες 1960 και 1970, και έσπασε τα καθιερωμένα πρότυπα. Στη συνέχεια, ακολουθούμε τον κινηματογράφο μέχρι το σήμερα, όπου οι ταινίες φτιάχνονται με τεχνολογία που θα θεωρούνταν επιστημονική φαντασία ακόμα και πριν από 10 χρόνια, καθώς ολόκληροι κόσμοι ζωντανεύουν με το πάτημα ενός κουμπιού. Μακάρια εμβύθιση Η ομορφιά των ταινιών έγκειται στο ότι κάθε άνθρωπος τις βλέπει και τις αγαπάει για διαφορετικούς λόγους. Ως συγγραφέας και δημοσιογράφος του κινηματογράφου, ο Daniel Leigh, σύμβουλος της παρούσας έκδοσης, πέρασε μεγάλο μέρος της ενήλικης ζωής του μέσα σε κινηματογραφικές αίθουσες, αναζητώντας ταινίες που θα τον έκαναν να νιώσει εκείνη τη μακάρια εμβύθιση που τον μαγνήτισε όταν ήταν παιδί: «Κάθομαι ενώ τα φώτα χαμηλώνουν και γίνομαι το επτάχρονο παιδί που έσκαγε στα γέλια με τον Χάρπο Μαρξ (Harpo Marx) σε μια αυτοσχέδια οθόνη στο πάρτι γενεθλίων ενός φίλου . ή εκείνο το δεκάχρονο που δραπέτευσε από τα οικογενειακά Χριστούγεννα για να ανοίξει την παλιά τηλεόραση στον πάνω όροφο και διαπίστωσε ότι προβαλλόταν ο Πολίτης Κέιν. ή εκείνο που ενθουσιάστηκε στα 14 του από τις σκοτεινές, ανατριχιαστικές ταινίες του Ντέιβιντ Λιντς. Εκείνες οι στιγμές ζωντανεύουν κάθε φορά που βλέπω μια ταινία». ❯❯ ΕΙΣΑΓΩΓΉ Ζω πια σ’ έναν κόσμο φαντασμάτων, δεσμώτης των ονείρων μου. Αντόνιους Μπλοκ / Η έβδομη σφραγίδα Κάθε εικόνα έχει κάποιο είδος ρυθμού που μόνο ο σκηνοθέτης μπορεί να της δώσει. Φριτς Λανγκ

14 Μια δυο δεκαετίες μετά το Ταξίδι στη σελήνη, με τον άτυχο Μελιές να καταλήγει να πουλάει μπιχλιμπίδια στον σιδηροδρομικό σταθμό Μονπαρνάς το νεαρό μέσο απέκτησε ένα παρατσούκλι που του ταιριάζει μέχρι σήμερα: Έβδομη τέχνη, μετά την αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική, τη μουσική, τη γλυπτική, τον χορό και την ποίηση. Για τον Ριτσότο Κανούντο, τον Ιταλό μελετητή που το επινόησε, ο κινηματογράφος συνδύασε καθεμιά από αυτές τις παλαιότερες μορφές τέχνης σε μία –το να βλέπεις ταινίες ήταν σαν να βιώνεις ταυτόχρονα και τις έξι. Οι ταινίες εξελίσσονται Αν και πέρασαν τόσο πολλά χρόνια, η απόλυτη έκρηξη αισθήσεων που προκαλούν οι ταινίες είναι ακόμη αρκετή για να συγκλονίσει το κοινό, με την καλύτερη έννοια του όρου. Δύσκολα φαντάζεται κανείς πώς ο τεχνολογικά ατελής κινηματογράφος των πρώτων χρόνων προσέλκυε τους θεατές στην οθόνη όπως συμβαίνει με μια ταινία σήμερα –αλλά όπως φαίνεται από την ταινία των Λουμιέρ με το τρένο, από το ξεκίνημά τους οι ταινίες έκαναν το κοινό να τις συγχέει με την πραγματικότητα. Από τις μεγαλύτερες απολαύσεις για έναν κινηματογραφόφιλο είναι να βλέπει πώς οι ταινίες εξελίχθηκαν ως μορφή τέχνης. Μερικές φορές, η πρόοδος μπορεί να είναι προφανής, όπως τα κοσμοϊστορικά βήματα από τη σιωπή στον ήχο, και από το ασπρόμαυρο φιλμ στο έγχρωμο. Αλλού, η επανάσταση ήταν πιο δυσδιάκριτη, καθώς οι τέχνες της κινηματογραφίας –η φωτογραφία, το μοντάζ– απέκτησαν τη δική τους υπόσταση. Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο στο οποίο γυρίζονταν οι ταινίες –όταν μιλάμε για ταινίες, ποτέ δεν μιλάμε μόνο για αυτές. Μόλις εντρυφήσετε στην ιστορία του κινηματογράφου, είναι αδύνατο να μην ασχοληθείτε με την ιστορία γενικότερα. Αν ρίξετε μια ματιά στον τελευταίο αιώνα του κινηματογράφου, θα δείτε να περνά μπροστά στα μάτια σας η πραγματική ζωή. Από καθαρά κινηματογραφική άποψη, είναι παραπάνω από προφανής ο αντίκτυπος του Γκοτζίλα, του κινηματογραφικού τέρατος που έσπειρε τον τρόμο στον κόλπο του Τόκιο το 1954 –και τι ήταν ο Γκοτζίλα αν όχι το πυρηνικό τραύμα της Ιαπωνίας με μορφή φολιδωτού τέρατος; Δεν είναι ανάγκη να είσαι κινηματογραφόφιλος για να πεις κάποια ατάκα από το Μερικοί το προτιμούν καυτό («Κανείς δεν είναι τέλειος!») – μα πόσο διαφορετική ταινία θα ήταν αν ο αυστριακής καταγωγής σκηνοθέτης της, ο Μπίλι Γουάιλντερ, δεν είχε αναγκαστεί, όπως τόσο πολλοί άλλοι Ευρωπαίοι σκηνοθέτες, να καταφύγει στις ΗΠΑ καθώς οι ναζί καταλάμβαναν την εξουσία; Η Ρωσική Επανάσταση, ο Ψυχρός Πόλεμος, η εποχή των λουλουδιών, ο φεμινισμός, η εποχή των υπολογιστών –κάθε σημαντική στιγμή της παγκόσμιας ιστορίας αποτυπώνεται κάπου εκεί, πάνω στην οθόνη. Κι όλα αυτά σε ένα μέσο που γεννήθηκε στα πανηγύρια, κοντά σε τσίρκο, και για πολύ καιρό ήταν μια δικαιολογία για τα νεαρά ζευγάρια να βρίσκονται μαζί στα σκοτεινά. Ήταν απίθανο που όσα συνέβαιναν στην οθόνη εξελίχθηκαν σε μια τόσο λαμπερή ψυχαγωγία. Ακόμα πιο εντυπωσιακό ίσως είναι το γεγονός ότι έγιναν τέχνη. Μια ομαδική εμπειρία Από πολλές απόψεις, οι ταινίες οφείλουν αυτό που είναι στις αντιφάσεις τους. Πώς αλλιώς εξηγείται η απήχηση που έχουν στο ΕΙΣΑΓΩΓΉ Δεν γίνεται παρά να ταυτιζόμαστε με τον πρωταγωνιστή. Είναι κωδικοποιημένο στο κινηματογραφικό μας DNA. Ρότζερ Ίμπερτ Chicago Sun-Times, 2012 Αν ψάχνουμε για καρχαρία, δεν πρόκειται να τον βρούμε στη στεριά. Χούπερ / Τα σαγόνια του καρχαρία

15 κοινό τους; Όταν μια ταινία αρέσει στους θεατές, είναι σαν να γυρίστηκε μόνο γι’ αυτούς, είναι σαν ένα χέρι που τους γνέφει από την οθόνη. Παρ’ όλα αυτά, αν είδατε ποτέ μια πραγματικά σπουδαία κωμωδία μέσα σε κατάμεστο σινεμά, ή αν ζαρώσατε από την τρομάρα σας μαζί με άλλα διακόσια άτομα που ένιωσαν ακριβώς το ίδιο, τότε ξέρετε ότι οι ταινίες γυρίζονται για να προβάλλονται σε πλήθος, ότι ο κινηματογράφος αναπτύχθηκε ως μια εμπειρία την οποία πρέπει να μοιραζόμαστε με άλλους. Με την πάροδο του χρόνου, υπήρξαν πολλές αλλαγές στον τρόπο προβολής των ταινιών. Αρχικά, ήταν νέα, αξιοπερίεργα θεάματα . φτηνές δόσεις εντυπωσιασμού. Ύστερα, οι ταινίες ήταν γοητευτικές στιγμές απόδρασης, των οποίων τα αστέρια έλαμπαν πάνω σε παρθένο ασπρόμαυρο. Μερικές από αυτές θεωρήθηκαν βαθυστόχαστες περιγραφές της ανθρώπινης ύπαρξης, γυρισμένες από σπουδαίους σκηνοθέτες-δημιουργούς. Σήμερα, οι ταινίες συχνά είναι πανάκριβα θεάματα, σχεδιασμένα να αποφέρουν ακόμα περισσότερα χρήματα για τα κινηματογραφικά στούντιο και εταιρείες. Δεν αποκλείεται ωστόσο να είναι και μικρότερα εγχειρήματα, φτιαγμένα με κινητά τηλέφωνα και φορητούς υπολογιστές, αποκαλύπτοντας αθέατους τρόπους ζωής. Μας συναρπάζει περισσότερο από ποτέ να βλέπουμε να απεικονίζονται άλλοι κόσμοι –να νιώθουμε ότι γλιστράμε στα κρυφά στον κόσμο όσων ζουν στην οθόνη –η όλη εμπειρία δεν απέχει πολύ από όνειρο, ώσπου να βγούμε πάλι στο φως, ίσως με μια καινούρια αντίληψη για τη ζωή, ίσως με κοιλόπονο από τα πολλά γέλια. Ένας κόσμος επιλογών Ορισμένες από τις ταινίες του βιβλίου τις λάτρεψαν οι κριτικοί . άλλες φτιάχτηκαν απλώς για να αρέσουν στον κόσμο. Μερικές υπήρξαν πολιτισμικά ορόσημα, των οποίων οι αξίες ίσως δεν άντεξαν στον χρόνο. Αρκετές από αυτές δεν ήταν τίποτα από όλα αυτά . αποτυχίες που μεταγενέστερες γενιές κατάλαβαν ότι ήταν αριστουργήματα. Το είδος δεν έχει καμία σημασία. Τα θρίλερ συνυπάρχουν με τα γουέστερν, οι ρομαντικές ταινίες με εκείνες του νεορεαλισμού, και όλες αναγκαστικά κάνουν χώρο για κάποιο μιούζικαλ. Ούτε γλώσσα και εθνικότητα παίζουν ρόλο. Το Χόλιγουντ εκπροσωπείται με το παραπάνω, αλλά πάντα υπάρχει ένα ολόκληρο σύμπαν πέρα από το Μπέβερλι Χιλς. Οι ταινίες Ο κανόνας του παιχνιδιού (1939), Στάλκερ (1979), Η λευκή κορδέλα (2009), και Παράσιτα (2019) αξίζουν τη δική τους θέση όσο και τα Σαγόνια του καρχαρία (1975). Ασφαλώς συμπεριλαμβάνονται και παραλείπονται ταινίες, γεγονός που θα προβληματίσει κάθε αναγνώστη. Μέρος της ομορφιάς του κινηματογράφου είναι ότι δεν υπάρχουν ποτέ ακριβώς ίδιες απόψεις για μια ταινία. Αν το ζητούμενο εδώ ήταν απλώς μια λίστα με τις δικές μας αγαπημένες ταινίες, θα απέκλινε σε ορισμένα σημεία από τον κατάλογο που ακολουθεί. Μπορεί να πιστεύετε πως το έργο της επιλογής ταινιών θα ήταν πιο εύκολο αν κριτήριο ήταν το «μεγαλείο» τους, αλλά και αυτό είναι εξίσου υποκειμενικό. Αντιθέτως, οι ταινίες επιλέχθηκαν ανάλογα με την επιρροή τους, είναι μια συλλογή από ορόσημα, και ελπίζουμε ότι, αν κάποιος αναγνώστης δεν βρει τη δική του αγαπημένη ταινία, θα βρει άλλες που θα τον αποζημιώσουν. Και επίσης ότι θα υπάρξει τουλάχιστον μία ταινία που θα διαλέξετε να δείτε για πρώτη φορά. ■ ΕΙΣΑΓΩΓΉ Τέχνη, αυτό είναι κάτι ξεχωριστό. Τι μπορείς να κάνεις γι’ αυτή που κανείς άλλος δεν μπορεί; κ. Τέρλινγκτον / Μεγαλώνοντας Όταν τις «καθαρίζετε», όταν φτιάχνετε «ευυπόληπτες» ταινίες, τις σκοτώνετε. Πολίν Κέιλ Going Steady, 1969

ΟΙ ΟΡΑΜ 1902-1931

ΜΑΤΙΣΤΈΣ

www.klidarithmos.gr

Made with FlippingBook

RkJQdWJsaXNoZXIy MTk1OTAxMA==