ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος Το μυστικό του πιο ευτυχισμένου ανθρώπου στον κόσμο 9 1. Ναι, χρειάζεσαι βελτίωση Ένα απλό μοντέλο για να αξιοποιήσεις το ταλέντο σου 11 2. Χαμήλωσε το όριο της δράσης σου Περί ηρώων της αντίστασης και μεταδοτικότητας της ηθικής φιλοδοξίας 29 3. Προσχώρησε σε μια σέκτα (ή ίδρυσε τη δική σου) Ο Ραλφ Νέιντερ, οι κουάκεροι και άλλες εκκεντρικές ομάδες που άλλαξαν τον κόσμο 47 4. Θεώρησε τη νίκη ηθικό καθήκον Περί των πέντε ψευδαισθήσεων του Ευγενούς Ηττημένου και της ιδιοφυΐας της Ρόζα Παρκς 65 5. Μάθε να κλαις πάνω από υπολογιστικά φύλλα Η εντυπωσιακή ιστορία του ανθρώπου που πάτησε λάθος πλήκτρο στο τηλεκοντρόλ 87 6. Γράψου σε ένα Χόγκουαρτς για ιδεαλιστές Περί ενός από τα πλέον εμπνευσμένα σχολεία στον πλανήτη 101 7. Βρες τι χρειάζεται ο κόσμος και γίνε ο εφευρέτης του Τι μπορούμε να διδαχθούμε από πρωτοπόρους και εφευρέτες όπως ο Τζόνας Σολκ και η Τζόζεφιν Κόκρεν 117
8 ΗΘΙΚΗ ΦΙΛΟΔΟΞΙΑ 8. Σώσε μια ζωή, τώρα μόνο με $4.999,99 Τι μπορείς να επιτύχεις με τη ριζική ιεράρχηση προτεραιοτήτων και πώς μπορεί να εκτροχιαστεί η ηθική φιλοδοξία 135 9. Διεύρυνε τον ηθικό κύκλο σου Τα έξι σημάδια ότι βρίσκεσαι στη λάθος πλευρά της Ιστορίας 155 10. Γίνε καλός πρόγονος Περί των μεγαλύτερων απειλών για την ανθρωπότητα 175 Επίλογος Πότε αρκούν αυτά που κάνεις; 197 The School for Moral Ambition 205 Ευχαριστίες 211 Πηγές 213
Πρόλογος ΠΡΟΛΟΓΟΣ Δεν μπορώ να πιστέψω ότι ο σκοπός της ζωής είναι να είμαστε «ευτυχισμένοι». Πιστεύω ότι ο σκοπός της ζωής είναι να είμαστε χρήσιμοι, υπεύθυνοι, έντιμοι, συμπονετικοί. Είναι, πάνω απ’ όλα, να έχει νόημα η ύπαρξή μας: να μετρήσει, να ενσαρκώσει κάτι, να αφήσει πίσω της ένα αποτύπωμα. Λίο Ρόστεν (1908-1997), συγγραφέας Ήταν 22 Μαΐου 2001, νωρίς το πρωί, και σε ένα εργαστήριο του Πανεπιστημίου του Ουισκόνσιν, οι επιστήμονες κοίταζαν άναυδοι τις τελευταίες απεικονίσεις του μαγνητικού τομογράφου. Δεν πίστευαν στα μάτια τους. Δεν είχαν ξαναδεί τέτοιο εγκέφαλο.1 Τι είχε συμβεί; Ο εγκέφαλος του υποκειμένου της μελέτης τους παρουσίαζε το υψηλότερο επίπεδο κυμάτων γάμα που έχει μετρηθεί στη νευροεπιστήμη. Η αριστερή πλευρά του προμετωπιαίου φλοιού, του τμήματος του εγκεφάλου που συνδέεται με την ευτυχία, έσφυζε από δραστηριότητα, ενώ η δεξιά, η οποία σχετίζεται με αρνητικές σκέψεις, ήταν επί της ουσίας ανενεργή.2 Όταν δημοσιοποιήθηκαν τα αποτελέσματα της μελέτης, τα μέσα ενημέρωσης διακήρυξαν ότι είχε βρεθεί ο άνθρωπος με τον πιο ωραίο εγκέφαλο στον κόσμο. «Το επίπεδο ελέγχου της σκέψης του είναι εξαιρετικά υψηλό», γράφει ένας Βρετανός δημοσιογράφος, «και οι θετικές παρορμήσεις στον εγκέφαλό του πρωτοφανείς».3 Ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος; Και τι συνέβαινε στον εγκέφαλό του; * * *
10 ΗΘΙΚΗ ΦΙΛΟΔΟΞΙΑ Ο άνθρωπος του τομογράφου ήταν ένας βουδιστής μοναχός ονόματι Ματιέ Ρικάρ (Matthieu Ricard). Είχε μεγαλώσει στο Παρίσι τη δεκαετία του 1960 και είχε εκπονήσει διδακτορική διατριβή στη μοριακή γενετική στο περίφημο Ινστιτούτο Παστέρ. Όμως στα είκοσι έξι του, και ενώ είχε μπροστά του μια λαμπρή επιστημονική σταδιοδρομία, άλλαξε ρότα. Έφυγε για τη βόρεια Ινδία. Εκεί, περιτριγυρισμένος από τις κορυφές των Ιμαλαΐων, μαθήτευσε δίπλα στους σπουδαιότερους βουδιστές δασκάλους. Τελικά, ο Ρικάρ θα διαλογιζόταν συνολικά πάνω από 60.000 ώρες. Καθώς τα χρόνια περνούσαν, τροφοδοτούσε το μυαλό του με σκέψεις συμπόνιας και φιλανθρωπίας. Το αποτέλεσμα ήταν εκπληκτικό. Ο Ματιέ Ρικάρ ήταν, όπως διακήρυξαν τα πρωτοσέλιδα μετά τη μαγνητική τομογραφία, «ο πιο ευτυχισμένος άνθρωπος στη γη». Ο εν λόγω μοναχός πέτυχε αυτό που εκατομμύρια άνθρωποι θέτουν ως απώτατο στόχο ζωής. Αμέτρητες οι μέθοδοι, τα μάντρα και τα κόλπα που υπόσχονται ευημερία, πλούτο και ευ ζην. Μπορείς κάλλιστα να αφιερώσεις 60.000 ώρες στα χιλιάδες βιβλία για τις επτά συνήθειες, τους δώδεκα κανόνες της ζωής και αυτό το ένα και μοναδικό μυστικό της μακροζωίας και της ευτυχίας, ελπίζοντας να αποκτήσεις έναν εγκέφαλο τόσο ωραίο όσο του επιφανούς Γάλλου. Αλλά μπορείς επίσης να δεις τον κύριο Ρικάρ με άλλο μάτι. Πέρασε 60.000 ώρες, ή 7.500 εργάσιμες ημέρες, ή τριάντα χρόνια πλήρους απασχόλησης, μέσα στο μυαλό του. Τριάντα χρόνια κατά τα οποία δεν έκανε τίποτα για τους άλλους, τριάντα χρόνια χωρίς να κουνήσει το δαχτυλάκι του για να βελτιώσει τον κόσμο. Είναι πραγματικά τόσο αξιέπαινος; Εσύ ίσως να θέλεις να κάνεις κάτι διαφορετικό με τον περιορισμένο χρόνο σου πάνω σε αυτόν τον πλανήτη. Ίσως η δική σου ευτυχία να μην είναι ο μοναδικός, πόσο μάλλον ο απώτατος, στόχος της ζωής σου. Ίσως να μη θέλεις να φθάσεις στο νεκροκρέβατό σου με τη δυσάρεστη αίσθηση ότι είχες και άλλα πράγματα μέσα σου – πολύ περισσότερα. Αν η απάντηση είναι καταφατική, τότε χρειάζεσαι ένα διαφορετικό είδος βιβλίου και όχι έναν ακόμα οδηγό για μια ευτυχισμένη ζωή. Ένα βιβλίο που δεν θα κάνει την ύπαρξή σου πιο εύκολη, αλλά πιο δύσκολη. Ένα βιβλίο που δεν θα προσφέρει παρηγοριά, αλλά δυσφορία. Ένα βιβλίο που ίσως ευχηθείς να μην είχες διαβάσει ποτέ, γιατί όταν γυρίσεις την τελευταία σελίδα, θα πρέπει να πέσεις με τα μούτρα στη δουλειά. Ένα τέτοιο βιβλίο κρατάς στα χέρια σου.
1. Ναι, χρειάζεσαι βελτίωση ΝΑΙ, ΧΡΕΙΑΖΕΣΑΙ ΒΕΛΤΙΩΣΗ Μπορεί κανείς να περάσει όλη του τη ζωή ανεβαίνοντας τα σκαλοπάτια της επιτυχίας, για να διαπιστώσει στο τέλος ότι είχε στηρίξει τη σκάλα του στον λάθος τοίχο. Άλεν Ρέιν (1836-1908), συγγραφέας
1. Η χειρότερη σπατάλη της εποχής μας είναι η σπατάλη ταλέντου. Υπάρχουν εκατομμύρια άνθρωποι στη γη που θα μπορούσαν να συνεισφέρουν στη βελτίωση του κόσμου, αλλά δεν το κάνουν. Γιατί; Ο πρώτος λόγος είναι προφανής: γιατί δεν τους δίνεται η ευκαιρία. Σκέψου μόνο ότι ο μισός πληθυσμός του πλανήτη ζει με λιγότερα από 7 δολάρια την ημέρα.1 Άραγε πόσοι χαμένοι Αϊνστάιν βρίσκονται ανάμεσά τους; Όμως εδώ θέλω να μιλήσω για εκείνους στους οποίους παρέχεται κάθε δυνατή ευκαιρία. Για τους ανθρώπους που μπορούν να διαμορφώσουν τη σταδιοδρομία τους, αλλά τα βιογραφικά τους εξακολουθούν να δείχνουν θλιβερά. Για τα ταλέντα που έχουν τον κόσμο στα πόδια τους, και καταλήγουν σε ανιαρές, άχρηστες ή και επιβλαβείς δουλειές. Υπάρχει γιατρικό για αυτή τη σπατάλη και ονομάζεται «ηθική φιλοδοξία». Η ηθική φιλοδοξία είναι η θέληση να βελτιώσεις δραστικά τον κόσμο. Να αφιερώσεις την επαγγελματική σου σταδιοδρομία στα μεγάλα ζητήματα της εποχής μας – είτε πρόκειται για την κλιματική αλλαγή είτε για την παιδική θνησιμότητα είτε για τη φοροδιαφυγή είτε για την επόμενη πανδημία. Είναι η επιθυμία να κάνεις τη διαφορά και να κληροδοτήσεις στις επόμενες γενιές κάτι που έχει πραγματικά αξία. Η ηθική φιλοδοξία ξεκινάει με μια απλή συνειδητοποίηση: έχεις μόνο μία ζωή. Ο χρόνος που σου απομένει σε αυτή τη γη είναι το πιο πολύτιμο αγαθό σου. Δεν μπορείς να αγοράσεις χρόνο, και κάθε ώρα που ξοδεύεις χάνεται για πάντα. Μια επαγγελματική σταδιοδρομία πλήρους απασχόλησης αποτελείται από 80.000 ώρες ή 10.000 εργάσιμες ημέρες ή 2.000 εργάσιμες εβδομάδες. Το πώς περνάς αυτόν τον χρόνο είναι ένα από τα πιο σημαντικά ηθικά ζητήματα της ζωής σου.
14 ΗΘΙΚΗ ΦΙΛΟΔΟΞΙΑ Τι θέλεις λοιπόν να γράψεις στο βιογραφικό σου; Θα γίνει «η ιστορία της ζωής σου» ένα προσεγμένο αλλά προβλέψιμο κομμάτι χαρτί; Ή θα ανεβάσεις τον πήχη; Οι ηθικά φιλόδοξοι δεν ακολουθούν το κοπάδι, αλλά πιστεύουν σε μια βαθύτερη μορφή ελευθερίας. Στην ελευθερία που έχεις να αγνοήσεις τα συνήθη πρότυπα επιτυχίας. Στην ελευθερία να περπατήσεις το μονοπάτι της ζωής σου σαν δρόμο που μπορείς να πάρεις μόνο μία φορά. Στην εποχή μας, όποιος θέλει να βελτιώσει τον κόσμο, δεν χρειάζεται να ψάξει μακριά. Καθώς η ανθρωπότητα ανακάμπτει από μια βάναυση πανδημία, βλέπουμε την πείνα να αυξάνεται για πρώτη φορά εδώ και χρόνια.2 Καθώς η δημοκρατία και το κράτος δικαίου παραπαίουν, πάνω από 100 εκατομμύρια άνθρωποι εκτοπίζονται.3 Καθώς η άνοδος της θερμοκρασίας καταρρίπτει το ένα ρεκόρ μετά το άλλο, οι περιβαλλοντολόγοι τονίζουν την ανάγκη πραγματοποίησης του «μεγαλύτερου και ριζικότερου μετασχηματισμού» της κοινωνίας σε καιρό ειρήνης.4 Με λίγα λόγια, έχει έρθει η στιγμή για ηθική φιλοδοξία. Εσύ, βέβαια, μπορεί να σκέφτεσαι: Ωραία όλα αυτά, αλλά εγώ δουλεύω εννιά με πέντε, έχω δύο παιδιά και στεγαστικό δάνειο. Δεν έχω πρόβλημα να χωρίζω τα σκουπίδια μου και να τρώω λιγότερο κρέας, αλλά ένας «ριζικός μετασχηματισμός»; Αυτό πάει πολύ. Αν ανήκεις σε αυτή την κατηγορία, το βιβλίο που κρατάς στα χέρια σου δεν είναι για σένα. Για να είμαι ειλικρινής, αρχικά ήθελα να εστιάσω κυρίως σε έφηβους και εικοσάχρονους που δεν έχουν γράψει ακόμα τον καταστατικό χάρτη της ζωής τους. Οι περισσότεροι άπαξ και κλείσουν τα τριάντα σπάνια αλλάζουν πορεία. Όποιος έχει Λαμπραντόρ, σπάτουλα για γλυκά ή ηλεκτρικό χλοοκοπτικό, συνήθως είναι χαμένη υπόθεση. Αν σε ενοχλεί η διαπίστωση –και μπορώ να φανταστώ ότι σε ενοχλεί– μπορείς πάντα να αποδείξεις το αντίθετο. Υπάρχουν πάντα εξαιρέσεις και με αυτό το βιβλίο θέλω να σε πείσω ότι μπορείς να γίνεις η εξαίρεση. Ποτέ δεν είναι αργά για να αυξήσεις τις ηθικές σου φιλοδοξίες. 2. Ας ξεκινήσουμε με ένα απλό μοντέλο για το τι μπορείς να κάνεις με τα ταλέντα σου. Νομίζω ότι μπορούμε να συνοψίσουμε αδρά τις υπάρχουσες επιλογές σε τέσσερις κατηγορίες:
ΝΑΙ, ΧΡΕΙΑΖΕΣΑΙ ΒΕΛΤΙΩΣΗ 15 Κατηγορία Ι: όχι ιδιαίτερα φιλόδοξος, όχι ιδιαίτερα ιδεαλιστής Υπάρχουν άνθρωποι που πολύ απλά δεν προσθέτουν τίποτα με τη δουλειά τους. Γράφουν αναφορές που κανείς δεν διαβάζει ή επιβλέπουν συναδέλφους που δεν έχουν ανάγκη από επίβλεψη. Η διεθνής έρευνα καταδεικνύει ότι περίπου το 8% όλων των εργαζομένων θεωρεί τη δουλειά του άχρηστη. Ένα 17% αμφιβάλλει αν η δουλειά του προσφέρει κάτι στην κοινωνία.5 Ο ανθρωπολόγος Ντέιβιντ Γκρέμπερ (David Graeber) αποκαλεί αυτές τις δουλειές bullshit jobs.6 Σε ποιες δουλειές αναφέρεται; Τουλάχιστον ξέρουμε σε ποιες δεν αναφέρεται. Το 2020, στην αρχή της πανδημίας του κορονοϊού, πολλές χώρες κατάρτισαν καταλόγους με τα «βασικά επαγγέλματα»: από καθαριστές μέχρι απορριμματοσυλλέκτες, από δασκάλους μέχρι νοσοκόμους, από οδηγούς λεωφορείων μέχρι πυροσβέστες. Αυτοί είναι οι δυνατοί ώμοι που κρατούν τις χώρες όρθιες και δεν χρειάζονται κήρυγμα περί ηθικής φιλοδοξίας. Υπάρχει όμως και μια όχι και τόσο χρήσιμη τάξη. Μια τάξη που απαρτίζεται από ινφλουένσερ και υπεύθυνους μάρκετινγκ, λομπίστες και μάνατζερ, χρηματιστές και εταιρικούς δικηγόρους – ανθρώπους που μπορούν να απεργήσουν χωρίς να επηρεαστεί ο κόσμος. Είναι αξιοπρόσεκτο το γεγονός ότι ανάμεσά τους υπάρχουν αρκετοί με λαμπρά διπλώματα και παχυλούς μισθούς. Όπως είπε κάποτε ένας υπάλληλος του Facebook, «Τα μεγαλύτερα μυαλά της γενιάς μου σκέφτονται πώς να πείσουν καλύτερα τους χρήστες να κάνουν κλικ στις διαφημίσεις».7 Όχι ιδιαίτερα ιδεαλιστής Όχι ιδιαίτερα φιλόδοξος Φιλόδοξος εισοδηµατίας Bullshit job, Παθιασµένος, ηµιαπασχολούµενος, διαδικτυακός ακτιβιστής Ηθικά φιλόδοξος Ιδεαλιστής I III II IV Σύµβουλος, τραπεζικός σύµβουλος, εταιρικός δικηγόρος
16 ΗΘΙΚΗ ΦΙΛΟΔΟΞΙΑ Τα πράγματα μπορεί να γίνουν ακόμα χειρότερα. Ορισμένες θέσεις εργασίας είναι απόλυτα επιβλαβείς και εμπίπτουν στις λεγόμενες sin industries. Εδώ βρίσκουμε διαφημιστές που προωθούν εθιστικά φάρμακα, λογιστές που βοηθούν τους πλούσιους να αποφύγουν την καταβολή των φόρων που τους αναλογούν, ασφαλιστές που πωλούν πανάκριβες και αμφίβολης ποιότητας επενδυτικές ασφάλειες ζωής και όσους εργάζονται για τις βιομηχανίες τυχερών παιχνιδιών ή καπνού. Στον εξωτερικό φλοιό μιας τέτοιας δουλειάς προστίθεται συνήθως ένα στρώμα δημοσίων σχέσεων (για παράδειγμα, η καπνοβιομηχανία Philip Morris προωθεί ένα «μέλλον χωρίς καπνό»). Αλλά μη γελιέσαι: μιλάμε για ανθρώπους που παίρνουν τα πτυχία τους με έξοδα της κοινωνίας, για να δηλητηριάσουν στη συνέχεια την ίδια αυτή κοινωνία η οποία τους σπούδασε. Εξυπακούεται ότι πολλοί από αυτούς τους εργαζόμενους αποφεύγουν να μιλάνε για τις άχρηστες ή ακόμα και επιβλαβείς δουλειές τους στα πάρτι γενεθλίων. Μάλλον αυτός είναι και ο λόγος που αμείβονται πάνω από τον μέσο όρο, διότι για να κάνεις μια τόσο άβολη δουλειά χρειάζεσαι επιπλέον αμοιβή. Υπάρχει μια αξιοσημείωτη συσχέτιση μεταξύ των επιπέδων των μισθών και της υποτιθέμενης ηθικής (ή ανηθικότητας) ενός τομέα.8 Δες, για παράδειγμα, το παρακάτω γράφημα από μια ελβετική μελέτη: % Ποιοι θεωρούν άχρηστες τις δουλειές τους; 10% 20% 0% 5% 15% 25% 35% 30 40% Ο αριθμός όσων θεωρούν, στο πλαίσιο μιας επαγγελματικής ομάδας, τη δουλειά τους άχρηστη σε ποσοστά Νοσοκόμοι και μαίες Δάσκαλοι Πηγή: Dur & Van Lent (2019) Ψυχολόγοι Υπεύθυνοι προσωπικού Προγραμματιστές Βιβλιοθηκάριοι Τραπεζικοί σύμβουλοι Δημοσιογράφοι Υπεύθυνοι μάρκετινγκ
ΝΑΙ, ΧΡΕΙΑΖΕΣΑΙ ΒΕΛΤΙΩΣΗ 17 Για ορισμένους ανθρώπους της κατηγορίας «όχι ιδιαίτερα φιλόδοξος, όχι ιδιαίτερα ιδεαλιστής» υπάρχει διέξοδος, που ονομάζεται «οικονομική ανεξαρτησία». Κυκλοφορούν πολλά και διάφορα βιβλία αυτοβοήθειας που εξηγούν πώς να «βγάλεις» όσο το δυνατόν περισσότερα λεφτά με όσο το δυνατόν λιγότερη προσπάθεια, ώστε να μπορέσεις να αράξεις μια ώρα αρχύτερα. Σήμερα, υπάρχουν ορδές εικοσάρηδων και τριαντάρηδων που ονειρεύονται ένα «παθητικό εισόδημα» –εισόδημα από ακίνητα, μετοχές ή κρυπτονομίσματα– το οποίο ελπίζουν ότι θα τους επιτρέψει να συνταξιοδοτηθούν νέοι.9 Φυσικά η αποταμίευση και οι επενδύσεις είναι μια χαρά, αλλά ο πυρήνας αυτού του είδους σκέψης συνήθως είναι μάλλον θλιβερός. Ο στόχος είναι μια μορφή ελευθερίας όπου «δεν θα χρειάζεσαι πλέον τίποτα», ώστε να κάνεις τη μετάβαση από την εργασιακή σκλαβιά του γραφείου στην οικονομική ανεξαρτησία του εισοδηματία όσο το δυνατόν πιο σύντομα, να μπορέσεις να αναθέσεις το χαμαλίκι σε άλλους και να μη χρειάζεται πλέον να συνεισφέρεις τίποτα στην κοινωνία. Όσο υψηλότερη είναι η αμοιβή σου, τόσο πιο άχρηστη είναι η δουλειά σου; Συσχέτιση αμοιβής και ηθικής ή ανηθικότητας 60 50 40 30 20 Μέσος μεικτός ωριαίος μισθός σε ελβετικά φράγκα Πόσο ηθικό ή ανήθικο θεωρείται ένα επάγγελμα -0,5 0 0,5 0,8 Καπνός (χονδρεμπόριο) Βιομηχανία όπλων Καπνοβιομηχανία Βιομηχανία τυχερών παιχνιδιών Ωρολογοποιία και χρυσοχοΐα Χαρτοβιομηχανία Ασφάλιση για ζημίες Ενδύματα και υποδήματα Τσάι και καφές Ξενοδοχεία και καταλύματα Δημόσια διοίκηση Γυμναστήρια Αθλητικές εγκαταστάσεις Συντήρηση οχημάτων Ξενοδοχεία, εστιατόρια, καφέ Αρωματοποιία Χρηματοοικονομικοί θεσμοί Παροχή πιστώσεων Κατασκευαστικός τομέας Παραγωγή ηλεκτρονικών Πηγή: Schneider, Brun & Weber (2020)
www.klidarithmos.grRkJQdWJsaXNoZXIy MTk1OTAxMA==