Θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ευχαριστίες . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......................... 9 Πρόλογος [LISE VOGEL] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 11 Λίγα λόγια για τη σειρά . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 15 Εισαγωγή . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........................... 17 1. Εισαγωγή: Χαρτογράφηση της θεωρίας της κοινωνικής αναπαραγωγής . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 27 Tithi Bhattacharya 2. Κρίση φροντίδας; Κοινωνικo-αναπαραγωγικές αντιφάσεις του σύγχρονου καπιταλισμού . . . . . . . . . . . . . . . . . ................. 51 Nancy Fraser 3. Χωρίς απόθεμα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 74 Salar Mohandesi – Emma Teitelman 4. Πώς να μην παραβλέψουμε την τάξη: Κοινωνική αναπαραγωγή του εργατικού δυναμικού και παγκόσμια εργατική τάξη . . . . . . . ....... 119 Tithi Bhattacharya 5. Διασταυρώσεις και διαλεκτική: Κριτική ανασύνθεση της θεωρίας της κοινωνικής αναπαραγωγής . . . . . . . . . . . . . . . . ................. 151 David McNally 6. Παιδιά, παιδική ηλικία και καπιταλισμός: Μια οπτική μέσα από το πρίσμα της κοινωνικής αναπαραγωγής . . . . . . . . . . ........... 174 Susan Ferguson 7. Κυρίως δουλειά, και λίγη ψυχαγωγία: Kοινωνική αναπαραγωγή, μετανάστευση και αμειβόμενη οικιακή εργασία στο Μόντρεαλ . . . . .... 200 Carmen Teeple Hopkins

18. Συντάξεις και κοινωνική αναπαραγωγή . . . . . . . . . . . . . ............. 225 Serap Saritas Oran 19. Πολιτικές του σώματος: Η κοινωνική αναπαραγωγή των σεξουαλικοτήτων . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 258 Alan Sears 10. Από τον φεμινισμό της κοινωνικής αναπαραγωγής στην απεργία των γυναικών . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 285 Cinzia Arruzza Ευρετήριο . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........................... 291 8 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΕΥΧΑΡΙΣΤΊΕΣ Ο ΠΑΡΏΝ ΤΌΜΟΣ προέκυψε μέσα από τη συνεχή συζήτηση, αναζήτηση και δέσμευση σε αυτό το εγχείρημα μεταξύ των συντελεστών. Η έκδοση κατέστη εφικτή λόγω αυτών των συνεργειών. Είμαι ευγνώμων για την επιχορήγηση που έλαβα από το College of Liberal Arts του Purdue University, καθώς και για τη γενναιόδωρη στήριξη του Founders College του York University, το οποίο μας έδωσε τη δυνατότητα να φιλοξενήσουμε ένα εργαστήριο με θέμα τη θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής τον Μάιο του 2016. Ο Kole Kilibarda διασφάλισε την επιτυχία του με την αδιάκοπη σκληρή εργασία του και τα εμβριθή σχόλιά του κατά τις συνεδρίες. Ο David Shulman από τον εκδοτικό οίκο Pluto Press είναι ένας από τους καλύτερους εκδότες που έχω συνεργαστεί ποτέ, και ίσως ο πιο υπομονετικός. Η φανταστική δουλειά της Sarah Grey απέδειξε ότι έχει μεγάλη σημασία για το τελικό αποτέλεσμα όταν ακόμα και η γλωσσική επιμελήτρια ενός βιβλίου είναι φεμινίστρια, υποστηρίκτρια της θεωρίας της κοινωνικής αναπαραγωγής! Οφείλω να ευχαριστήσω το συνέδριο Ιστορικού Υλισμού που, μέσα στα χρόνια, έχει επιτρέψει σε πολλούς και πολλές από εμάς να διερευνήσουμε μαρξιστικές ιδέες χωρίς τον φόβο πως μπορεί να κατηγορηθούμε ως αιρετικοί και αιρετικές. Πολλές από τις ιδέες και τα κείμενα του παρόντος τόμου είτε παρουσιάστηκαν σε αυτό το συνέδριο είτε προέκυψαν μέσα από αυτό. Οι εκδότες του περιοδικού Viewpoint με βοήθησαν να ξεκαθαρίσω τις σκέψεις μου σχετικά με την ταξική συγκρότηση. Τους είμαι ευγνώμων που μου επέτρεψαν να αναδημοσιεύσω το κείμενό μου στον παρόντα τόμο. Οφείλω επίσης να ευχαριστήσω το περιοδικό New Left Review (τχ. 100: Ιούλιος–Αύγουστος 2016), στο οποίο εκδόθηκε πρώτη φορά το κείμενο της Nancy Fraser. Πολλοί φίλοι και πολλές φίλες διάβασαν προσχέδια των κειμένων ή/και απάντησαν με υπομονή σε ερωτήματα που αφορούν διάφορες πτυχές της θεωρίας της κοινωνικής αναπαραγωγής. Ο Colin Barker και ο Charlie Post ήταν πάντα διαθέσιμοι να διαβάσουν και να σχολιάσουν κάποιο μέρος του βιβλίου, όποτε τους το ζητούσα, πολλές φορές σε αδικαιολόγητα σύντομο χρονικό διάστημα. Η Nancy Holmstrom, η Cindi Katz, η Sara Farris είναι φίλες και συντρόφισσες και τους χρω-

10 ΕΥΧΑΡΙΣΤΊΕΣ στάω πολλά. Το ίδιο ισχύει και για τον Kevin Floyd. Ο αναλυτικός πυρήνας του τόμου στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στο δικό τους έργο. Επίσης, ο Mike McCarthy ήταν ιδιαίτερα γενναιόδωρος τόσο με τον χρόνο του όσο και ως προς τη θεωρητική συμβολή του. Ο Gareth Dale είναι συνομιλητής μου πάνω από δύο δεκαετίες και πάντα επωφελούμαι από τις συζητήσεις μας για ζητήματα που κάποιες φορές αφορούν τη θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής και κάποιες άλλες όχι. Επίσης, το 20171 συμπληρώνονται 150 χρόνια από την πρώτη έκδοση του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου, ένα βιβλίο στο οποίο ο παρών τόμος οφείλει ίσως το μεγαλύτερο χρέος. Ο Chris Harman με είχε βοηθήσει στα είκοσί μου να κατανοήσω κομμάτια του κειμένου. Ακόμα μου λείπει το να μπορώ να τον πάρω τηλέφωνο και να τον ρωτήσω πώς να προσεγγίσω ένα δύσκολο απόσπασμα. Δεν θα μπορούσα να έχω γράψει αυτό το βιβλίο χωρίς τον Bill, και δεν θα το έγραφα χωρίς τη Shayari. Κάθε μέρα κάνουν τον κόσμο ξανά μαγικό για μένα. Και χάρη σε αυτούς, κάθε μέρα, ανασυνθέτω τις ελπίδες μου για το μέλλον του. 1. (Σ.τ.Μ.) Έτος της πρώτης έκδοσης του παρόντος βιβλίου στα Αγγλικά.

ΠΡΌΛΟΓΟΣ LISE VOGEL TΙ ΕΥΧΆΡΙΣΤΟ ΑΊΣΘΗΜΑ να προλογίζω αυτή τη σημαντική και επίκαιρη συλλογή κειμένων. Η Θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής είναι πιθανότατα το πρώτο βιβλίο που αξιοποιεί το ανανεωμένο θεωρητικό ενδιαφέρον της τελευταίας δεκαετίας για την ανάπτυξη μιας συγκροτημένης μαρξιστικής φεμινιστικής θεώρησης της καθημερινής ζωής στον καπιταλισμό. Και ποια άλλη θα μπορούσε να επιμεληθεί καλύτερα αυτό το βιβλίο από την Tithi Bhattacharya, το έργο της οποίας επίσης βρίσκεται στην αιχμή των πιο σύγχρονων εξελίξεων γύρω από τη θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής. Στα δέκα κείμενα του βιβλίου εξετάζονται πολλά και διαφορετικά ζητήματα. Ωστόσο, σε όλα οι συγγραφείς επιχειρούν να αντιμετωπίσουν το ακανθώδες πρόβλημα του να εξηγήσουν απλά και μόνο σε τι συνίσταται η θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής. Tο γεγονός ότι δεν συμφωνούν πάντα δεν προκαλεί έκπληξη. Έχοντας επιχειρήσει και η ίδια να ασχοληθώ με αυτό το απαιτητικό εγχείρημα πριν από τριάντα πέντε χρόνια –στο βιβλίο μου Marxism and the Oppression of Women, που εκδόθηκε για πρώτη φορά του 1983–1 συμμερίζομαι τις δυσκολίες τους. Την ίδια στιγμή, οφείλω να αναγνωρίσω πως το πλαίσιο στο οποίο αναπτύσσεται το συγκεκριμένο έργο έχει αλλάξει αισθητά, και μάλιστα με τρόπους που βρίσκω ιδιαίτερα συναρπαστικούς. Πρώτον, όσοι ενδιαφέρονται σήμερα για αυτά τα ζητήματα επωφελούνται από έναν πιο εξελιγμένο τρόπο κατανόησης του μαρξισμού και της ιστορίας, σε σύγκριση με αυτόν που είχαμε εμείς στη διάθεσή μας πριν από κάποιες δεκατίες. Δεύτερον, οι συγγραφείς δείχνουν να έχουν σχέση τόσο μεταξύ τους όσο και με τα εκκολαπτόμενα κοινωνικά κινήματα του εικοστού πρώτου αιώνα, σε αντίθεση και πάλι με τη σχετική απομόνωση που βιώναμε αρκετοί από εμάς από τα τέλη της δεταετίας του 1970 και μετά. 1. Lise Vogel, Marxism and the Oppression of Women: Toward a Unitary Theory (Νιου Μπράνσγουικ, Νιου Τζέρσι: Rutgers University Press, 1983). Παρόλο που το βιβλίο εκδόθηκε επίσημα το 1983, στην πραγματικότητα το αντιλαμβάνομαι ως προϊόν των προσδοκιών, των θεωρητικών συζητήσεων και του ακτιβισμού μου κατά τη δεκαετία του 1970 και νωρίτερα.

12 LISE VOGEL Oι συγγραφείς του παρόντος τόμου, ως υποστηρικτές της θεωρίας της κοινωνικής αναπαραγωγής, παλεύουν με παλιές και νέες προκλήσεις. Μία από αυτές αφορά τον δυαδικό τρόπο σκέψης, ή αλλιώς τη θεωρία των δυαδικών συστημάτων, μία από τις παλαιότερες θεωρητικές διαμάχες στο κίνημα της γυναικείας απελευθέρωσης. H ετυμηγορία αυτής της διαμάχης βγήκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980, τουλάχιστον για τις μαρξίστριες φεμινίστριες, οι οποίες θέλησαν να αντικαταστήσουν την προγενέστερη δυϊστική ανάλυση με μια «ενιαία» θεώρηση, όπως την αποκαλούσαν. Για να το θέσω διαφορετικά, αντί να επεξεργαστούν θεωρητικά την έννοια της κοινωνικής αναπαραγωγής ως προς δύο συνιστώσες (για παράδειγμα, την παραγωγή των εμπορευμάτων και την αναπαραγωγή της εργασιακής δύναμης), οι μαρξίστριες φεμινίστριες επιδίωξαν να αναπτύξουν μια προσέγγιση που θα περιελάμβανε σε ένα ενιαίο πλαίσιο τόσο την παραγωγή όσο και την αναπαραγωγή. Όπως δείχνουν και πολλά από τα κείμενα στη Θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής, μέχρι και τις μέρες μας κάτι τέτοιο πιο εύκολα λέγεται παρά γίνεται, καθώς η τάση προς έναν δυαδικό τρόπο σκέψη εξακολουθεί να είναι έντονη και χρειάζεται να είμαστε συνεχώς σε εγρήγορση. Πολλοί συντελεστές του τόμου συνδέουν ρητά τη θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής με τη «διαθεματικότητα». Η διαθεματικότητα, όπως και η θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής, συνιστά ένα θεωρητικό πλαίσιο που αναπτύχθηκε κατά τα τελευταία τουλάχιστον ογδόντα χρόνια για να αναπαραστήσει την κοινωνική ετερογένεια ως μια αλληλεπίδραση ανάμεσα στις πολλαπλές «κατηγορίες κοινωνικής διαφοράς», όπως για παράδειγμα τη φυλή, την τάξη, το φύλο κτλ.2 Εν μέρει, αυτές οι δύο θεωρητικές θέσεις έχουν θεωρηθεί ανταγωνιστικές – ως μια αντιπαράθεση μεταξύ μαρξιστικών (θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής) και μη μαρξιστικών (διαθεματικότητα) προσεγγίσεων. Αντίθετα, οι συγγραφείς του παρόντος τόμου υποστηρίζουν πως είναι δυνατό να υιοθετήσουμε τη θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής χωρίς να απορρίψουμε τα πλεονεκτήματα του διαθεματικού τρόπου σκέψης, ιδίως τις δυνατότητες που προσφέρει για την ανάπτυξη λεπτομερών περιγραφών και ιστορικών καταγραφών των πολλαπλών «κατηγοριών κοινωνικής διαφοράς». Αυτή είναι μια πολλά υποσχόμενη κατεύθυνση προς την οποία θα έπρεπε να κινηθούμε. Με τον καιρό, ωστόσο, νομίζω πως θα πρέπει να εγκαταλείψουμε δύο παραδοχές που τόσο αγαπήσαμε. Πρώτον, την παραδοχή ότι οι πολλαπλές διαστάσεις της διαφοράς –για παράδειγμα η φυλή, η τάξη ή το φύλο– είναι δυνατό να συγκριθούν μεταξύ τους. Δεύτερον, τo παρεπόμενο συμπέρασμα ότι τα αίτια των κατηγοριών έχουν την ίδια βαρύτητα. Θέλοντας και μη, αυτές οι δύο παραδοχές μάς οδηγούν σε μια αναζήτηση παραλληλισμών και ομοιοτήτων μεταξύ των κατηγο2. Για αυτή την ανάλυση της διατομεακότητας, βλ. Lise Vogel, «Beyond Intersectionality», Science & Society, υπό δημοσίευση.

ΠΡΌΛΟΓΟΣ 13 ριών διαφοράς, καθώς και σε μια υποβάθμιση των ιδιαιτεροτήτων τους. Εφόσον βγάλουμε αυτές τις δύο παραδοχές από τη μέση, θα μπορέσουμε να ξεφύγουμε από τον στενό κύκλο των υποτιθέμενων όμοιων κατηγοριών. Αποστολή μας τότε θα είναι να επικεντρωθούμε στις ιδιαιτερότητες της κάθε διάστασης και να κατανοήσουμε πώς συνδέονται –ή δεν συνδέονται– όλες μαζί. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, θα ήταν εφικτό να προκύψει ένας διερευνητικός φακός, ή ενδεχομένως πολλοί διερευνητικοί φακοί, υπό το πρίσμα των οποίων θα μπορούμε να αναλύουμε τα εμπειρικά δεδομένα.3 Κάποια από τα πιο ενδιαφέροντα κείμενα του βιβλίου διερευνούν τις συνέπειες που έχει η θεωρητικοποίηση της κοινωνικής αναπαραγωγής σε επίπεδο στρατηγικών και χάραξης πολιτικών, ενώ ορισμένες από τις θεματικές που εξετάζονται έχουν να κάνουν, μεταξύ άλλων, με την παιδική ηλικία, τη σεξουαλικότητα, τις συντάξεις, τη μετανάστευση, την παροχή αμειβόμενων οικιακών υπηρεσιών και τη Διεθνή Απεργία των Γυναικών, στις 8 Μαρτίου του 2017. Είναι, λοιπόν, εμφανής η δύναμη που έχει το πλαίσιο της κοινωνικής αναπαραγωγής να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε πρακτικά ζητήματα. Ή, όπως το διατυπώνει η Bhattacharya στην εισαγωγή του βιβλίου (σελίδα): [H θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής] αποκαλύπτει ότι η ουσία του καπιταλισμού, η κινητήρια δύναμή του, δεν είναι το εμπόρευμα αλλά η ανθρώπινη εργασία. Εκθέτει, έτσι, σε κριτική ενδελεχή εξέταση την επιφανειακότητα των «οικονομικών» διαδικασιών όπως τις έχουμε μάθει, ενώ επαναφέρει στην οικονομική διαδικασία την ασαφή, αντιληπτική, έμφυλη, φυλετική και ατίθαση συνιστώσα της: τα έμβια ανθρώπινα όντα, τα οποία είναι ικανά να ακολουθούν εντολές, αλλά και να τις αψηφούν. Οι μη εξοικειωμένοι αναγνώστες με τα ζητήματα που καλύπτονται στη Θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής θα μάθουν πολλά από τον παρόντα τόμο. Ενώ όσες κατάφεραν να επιβιώσουν από τις απογοητεύσεις των διάφορων πρώιμων θεωρητικών αντιπαραθέσεων για τη γυναικεία απελευθέρωση θα βρουν καινούργιες απαντήσεις σε παλιά ερωτήματα. Η Tithi Bhattacharya και ο εκδοτικός οίκος Pluto Press αξίζουν συγχαρητήρια που μας προσέφεραν αυτή τη διεισδυτική συλλογή. 3. Για τη μεταφορική πρόσληψη της θεωρίας ως διερευνητικού φακού, βλ. Lise Vogel, «Domestic Labor Revisited», Science & Society, 64, τχ. 2 (2000): 151-70· αναδημοσίευση στο Vogel, Marxism and the Oppression of Women (Σικάγο: Haymarket Books, 2013 [1983]), 183-98. Για μια οπτική της θεωρίας ως αναγκαία αφηρημένης και διαχωρισμένης από την εμπειρική έρευνα, βλ. στο ίδιο, ιδίως 184-95.

ΛΊΓΑ ΛΌΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΕΙΡΆ Η ΣΕΙΡΆ των εκδόσεων Κλειδάριθμος Προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου αποτελεί ένα μάλλον πρωτοποριακό εκδοτικό εγχείρημα, καθώς έχει στόχο να προσφέρει στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό έργα εγνωσμένης ακαδημαϊκής αξίας για ζητήματα ενίοτε διαφιλονικούμενα, που απασχολούν τη σύγχρονη (αντι-)παγκοσμιοποιημένη κοινωνία. Πρόκειται για θέματα που άπτονται όλων των τομέων του ανθρώπινου πράττειν και σκέπτεσθαι, τα οποία κάποιοι τα αντιλαμβάνονται ως προβλήματα, άλλοι ως ευκαιρίες, άλλοι ως παρακμή και άλλοι ως πρόοδο που άργησε να έρθει. Για αυτούς τους λόγους, αυτά τα ζητήματα αποτελούν μάλλον προκλήσεις σε έναν διαρκώς πιο πολύπλοκο και κατακερματισμένο πολιτισμικά κόσμο, στον οποίο επικυριαρχούν οι ιδεολογικές, πολιτισμικές, θρησκευτικές και οικονομικές διαφορές, ενώ η αναγνώριση της ταυτότητας και της διαφορετικότητας των ποικίλων κοινωνικών ομάδων καθώς και του κοινωνικού, εθνικού και θρησκευτικού πλουραλισμού καθίσταται ολοένα και πιο δυσχερής. Η σειρά δεν φιλοδοξεί να υπηρετήσει κάποια συγκεκριμένη πολιτιστική ή ιδεολογική ατζέντα, αλλά να αντιπαρατεθεί στον κοινωνικό κανιβαλισμό που υποστασιοποιείται πότε «αποπάνω προς τα κάτω» και πότε «αποκάτω προς τα πάνω», αφοπλίζοντας τον κριτικό νου και υπονομεύοντας αυτόματα κάθε θετική σκέψη για το μέλλον αυτής της κοινωνίας. Επιχειρεί, δηλαδή, να συμβάλει με νηφαλιότητα στη συζήτηση πάνω σε ζητήματα που διχάζουν, παθιάζουν, τρομάζουν, ενοποιούν φαντασιακά ή κυριολεκτικά ανταγωνιζόμενες και μονοθεματικά αυτο- ή ετερο-προσδιοριζόμενες ομάδες, και που σχεδόν πάντοτε παρουσιάζονται διαθλασμένα από κάθε είδους σκοπιμότητες ή άγνοια σε αυτό που κάποτε αποκαλούνταν «δημόσιος διάλογος».

ΕΙΣΑΓΩΓΉ ΤΟ ΑΝΆ ΧΕΊΡΑΣ ΒΙΒΛΊΟ, με τίτλο Θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής, σε επιμέλεια της καθηγήτριας και ακτιβίστριας Tithi Bhattacharya, επιλέχθηκε συνειδητά να εγκαινιάσει τη σειρά Προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου καθώς καταπιάνεται με ένα ζήτημα που εμπίπτει στο γενικότερο πλαίσιο του κατεξοχήν διαφιλονικούμενου πολιτισμικού ζητήματος των δυτικών κοινωνιών σήμερα,1 που κάπως σχηματικά έχει αποκληθεί woke culture. Δεν πρόκειται, όμως, περί αυτού. Το βιβλίο, κατά κύριο λόγο, αποτελεί έναν εμβριθή και τολμηρό αναστοχασμό πάνω στα κοινωνικo-αναπαραγωγικά δικαιώματα των γυναικών, που χαρακτηρίζουν ιστορικά όλες τις μορφές καπιταλιστικής κοινωνίας προκαλώντας, σύμφωνα με τις συγγραφείς του παρόντος τόμου, μια θεμελιώδη αντίφαση. Από τη μια, η κοινωνική αναπαραγωγή αποτελεί τη δυνάμει συνθήκη για διαρκή συσσώρευση κεφαλαίου, από την άλλη, o προσανατολισμός του καπιταλισμού προς την απεριόριστη συσσώρευση τείνει να αποσταθεροποιεί τις ίδιες τις διαδικασίες της κοινωνικής αναπαραγωγής στις οποίες στηρίζεται. Στις προηγούμενες μορφές κοινωνικής οργάνωσης, τη δουλοκτητική και τη φεουδαρχική, η γυναίκα είχε παρόμοια θέση με των δούλων, ενώ δεν αναγνωριζό1. Τον Μάρτιο του 2025, ο νεοεκλεγείς πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλτ Τραμπ εξέδωσε διάταγμα για την κατάργηση των προγραμμάτων ενσωμάτωσης και συμπερίληψης στην κυβέρνηση, στα πανεπιστήμια και στις εταιρείες των ΗΠΑ. Κατά τις δηλώσεις του, ο Τραμπ ανακοίνωσε, μάλιστα, πως έχει θέσει στόχο να αναδιαμορφώσει την αμερικανική κουλτούρα, η οποία, όπως κατήγγειλε, «έχει μολυνθεί από τη woke αριστερή ιδεολογία». Στο πλαίσιο αυτό, ο Λευκός Οίκος επιτέθηκε σε κολέγια όπως το Κολούμπια, το Πρίνστον, το Κορνέλ και το Νορθγουέστερν, επικρίνοντάς τα για αριστερές προκαταλήψεις υπέρ της διαφορετικότητας, περικόπτοντας κονδύλια που προορίζονταν για αυτά. Ταυτόχρονα, στην ελληνική πραγματικότητα, οι σπουδές φύλου, ως διεπιστημονικό πεδίο έρευνας και διδασκαλίας, έρχονται με καθυστέρηση, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, ενώ η θεσμοθέτησή τους έγινε εφικτή κυρίως λόγω χρηματοδοτήσεων από την Ε.Ε. Ειδικά οι Επιτροπές Ισότητας των Φύλων (ΕΙΦ) με τον Ν. 4589/2019 στα ΑΕΙ και στα ερευνητικά κέντρα της χώρας και η εκπόνηση των Σχέδιων Δράσης για την Ισότητα των Φύλων (ΣΔΙΦ) θεσπίστηκαν προκειμένου τα ιδρύματα να είναι επιλέξιμα για χρηματοδότηση από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα HORIZON (2021-27). Η ένταξη του φύλου στη διδασκαλία και στην έρευνα αποτελεί έναν από τους πέντε πυλώνες των ΣΔΙΦ. Γεωργία Πετράκη και Μαρία Στρατηγάκη (επιμ.), Εισαγωγή στις σπουδές φύλου (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2022), 16.

18 ΑΝΔΡΈΑΣ ΣΤΕΡΓΊΟΥ – ΠΗΝΕΛΌΠΗ ΒΈΡΓΟΥ ταν ως υποκείμενο δικαίου. Με την εμφάνιση του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής και τη βιομηχανική επανάσταση, η γυναίκα υπερβαίνει το στενό πλαίσιο της φροντίδας των παιδιών και συμμετέχει ενεργά στην παραγωγική διαδικασία. Η θέση της όμως παρέμεινε μειονεκτική σε σχέση με αυτή των ανδρών, καθώς πληρωνόταν λιγότερο, παρέχοντας έτσι φθηνή εργατική δύναμη.2 Καθώς οι καπιταλιστικές κοινωνίες έχουν διαχωρίσει την εργασία της κοινωνικής αναπαραγωγής από εκείνη της οικονομικής παραγωγής, συσχετίζοντας την πρώτη με τις γυναίκες και τη δεύτερη με τους άνδρες, ανταμείβουν τις «αναπαραγωγικές» δραστηριότητες με την αξία της «αγάπης» και της «αρετής» και την «παραγωγική εργασία» με χρήματα. Με αυτόν τον τρόπο υποβάθμισαν την αναπαραγωγική εργασία –διαχωρίζοντάς τη από το ευρύτερο σύμπαν των ανθρώπινων δραστηριοτήτων όπου προηγουμένως διατηρούσε μια αναγνωρισμένη θέση– σε μια νέα, θεσμοθετημένη «οικιακή σφαίρα», όπου η κοινωνική σημασία της δεν αναγνωρίζεται. Δεδομένου ότι το χρήμα έχει μετατραπεί σε βασικό μέσο δύναμης και εξουσίας και η αναπαραγωγική εργασία αποτελεί μη αμειβόμενη εργασία, η δεύτερη απαξιώνεται πλήρως: όσες την πραγματοποιούν τελούν δομικά σε καθεστώς πλήρους εξάρτησης από όσους κερδίζουν χρήματα από μισθούς, παρόλο που η δική τους εργασία αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την έμμισθη εργασία. Η επιρροή τόσο του Μαρξ όσο και της σκέψης του Γκέοργκ Λούκατς στην παραπάνω προσέγγιση είναι παραπάνω από προφανής.3 Η προσέγγιση αυτή δεν αρκείται όμως στην επαναδιατύπωση των συγκεκριμένων θεωρητικών παραδοχών. Αν και συνυφασμένη με την εξελικτική πορεία των ανθρώπινων κοινωνιών, η έννοια της κοινωνικής αναπαραγωγής δεν αντιμετωπιζόταν μέσα από το φεμινιστικό πρίσμα και δεν είχε καταφέρει να αποκτήσει, εκτός από κάποιες αξιόλογες αλλά μεμονωμένες ως επί το πλείστον εξαιρέσεις,4 δεσπόζουσα θέση στο θεωρητικό οπλοστάσιο των κοινωνικών επιστημών μέχρι τη δεκαετία του 1960.5 Οι θεωρητικές μελέτες που αφορούν την κοινωνική αναπαραγωγή αποτελούσαν μέχρι τότε απλώς μια περιφερειακή προσθήκη στη βιβλιογραφία γύρω από το καπιταλιστικό οικονομικό σύστημα, τόσο στη μαρξιστική όσο και στη μη μαρξιστική ανάλυση. 2. Τζένη Μπιτσάκη, Σούλα Τσαγγάρη, Πολιτική Κοινωνικοποίηση. Η συγκρότηση του πολιτικού υποκειμένου στο καπιταλιστικό σύστημα (Αθήνα: Τυπωθήτω Γιώργος Δαρδανός, 2000), 83-84. 3. Γκεόργκη Λούκατς, Ιστορία και ταξική συνείδηση (Αθήνα: Οδυσσέας, 2001), 398-405. 4. Σε γραπτά της Ρόζα Λούξεμπουργκ, για παράδειγμα, ή και κάποιων άλλων εκπροσώπων του εργατικού κινήματος βλέπει κανείς τη γενική διαπίστωση πως οι γυναίκες δεν θα κατάφερναν να χειραφετηθούν εάν ο σοσιαλισμός δεν αντικαθιστούσε τον καπιταλισμό. Άλλες φεμινίστριες ανέδειξαν το ζήτημα της καταπίεσης στην οικογένεια των μαύρων γυναικών. Anna Julia Cooper, A Voice from the South. Βy a Black Woman of the South (Οχάιο: Aldine Printing House1892). 5. David Armitage, «The International Turn in Intellectual History», στο D. M. McMahon και S. Moyn (επιμ.), Rethinking Modern European Intellectual History (Oxford University Press, 2014) 232-52.

ΕΙΣΑΓΩΓΉ 19 Ακόμα και ο ίδιος ο Μαξ Βέμπερ δεν θεώρησε αναγκαίο να συμπεριλάβει στον πρώτο τόμο του μεγαλειώδους έργου του Οικονομία και Κοινωνία6 ως διακριτές κοινωνιολογικές έννοιες την κοινωνική αναπαραγωγή και τον ρόλο της γυναίκας και της μητρότητας στη διαμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων και στην ταξική διάρθρωση της εργατικής τάξης. Από τη δεκαετία του 1960 και μετά, ωστόσο, κάποιες φεμινίστριες διανοούμενες θέλησαν να αναπτύξουν περαιτέρω την επιδερμική, όπως θεωρούσαν, ανάλυση του Καρλ Μαρξ πάνω στην κοινωνική αναπαραγωγή.7 Η νέα προσέγγιση εστίασε στους τρόπους με τους οποίους το βασικό εμπόρευμα του καπιταλιστικού συστήματος, η εργασιακή δύναμη, αναπαράγεται μέσω του νοικοκυριού. Αντί δηλαδή να επικεντρώνεται αποκλειστικά στην αναπαραγωγή του κεφαλαίου ως συγκροτησιακού στοιχείου του καπιταλιστικού συστήματος, η νέα προσέγγιση άρχισε να εξετάζει την αναπαραγωγή της εργατικής τάξης υπό το πρίσμα των έμφυλων σχέσεων, η δυναμική των οποίων έθετε σε λειτουργία την καθημερινή και γενεακή αναπαραγωγή της εργασιακής δύναμης ως προϋπόθεσης για τη συνεχή αναπαραγωγή του κεφαλαίου. Ορισμένες υποστηρίκτριες αυτής της σχολής σκέψης –η οποία χαρακτηρίστηκε άλλοτε ως θεωρία και άλλοτε ως φεμινισμός της κοινωνικής αναπαραγωγής– έτειναν προς έναν θεμελιακό ερμηνευτικό δυϊσμό στη βάση του οποίου υπήρχε η διάκριση μεταξύ του τρόπου παραγωγής και εκείνου της αναπαραγωγής (γνωστή ως «θεωρία των δυαδικών συστημάτων»).8 Πιο συγκεκριμένα, αποπειράθηκαν να εξηγήσουν τον περίπλοκο τρόπο με τον οποίο από τη μία παράγονται τα εμπορεύματα και από την άλλη αναπαράγεται η εργατική δύναμη στη βάση ενός έμφυλου και φυλετικού καταμερισμού εργασίας. 6. Max Weber, Οικονομία και Κοινωνία, Α΄ τόμος, Κοινωνιολογικές έννοιες (Αθήνα: Σαββάλας, 2005). 7. Υπενθυμίζεται ότι ο Μαρξ ήταν ο πρώτος που αποπειράθηκε να αναλύσει πώς οι υπάρχουσες κοινωνικές σχέσεις αναπαράγονται μέσω δημογραφικών στοιχείων, εκπαίδευσης και κληρονομιάς υλικής ιδιοκτησίας. Ο Ένγκελς, αντίθετα, ίσως επειδή είχε το «προνόμιο» να παρατηρεί καθημερινά τις έμφυλες σχέσεις μεταξύ των εργατών στο εργοστάσιο του πατέρα του, στα βιβλία του Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία και Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους, ασχολήθηκε πιο πολύ με τη θέση της γυναίκας στο καπιταλιστικό ταξικό σύστημα σχέσεων. Ο Ένγκελς υποστήριξε πως η οικογένεια στη καπιταλιστική κοινωνία εξυπηρετεί τη διατήρηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και την ταξική κυριαρχία. Επίσης, έκανε λόγο για την καταπίεση των γυναικών μέσα στην οικογένεια, όπως αυτή διαμορφώνεται στο εκμεταλλευτικό σύστημα σχέσεων, θεωρώντας ότι η απελευθέρωση των γυναικών θα συμβεί μόνο με την κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και την εγκαθίδρυση μιας κομμουνιστικής κοινωνίας. 8. Άλλοι μελετητές χρησιμοποιούν τον όρο «δυαδική κοινωνία» για να εξηγήσουν πως η εργασία επιτελεί διττό ρόλο, ότι δηλαδή δεν είναι μόνο μέρος της διαδικασίας αξιοποίησης του κεφαλαίου αλλά είναι και άκρως απαραίτητη για τη διατήρηση και την αναπαραγωγή της κοινωνίας. Θανάσης Αλεξίου, Εργασία, εκπαίδευση και κοινωνικές τάξεις. Το ιστορικό-θεωρητικό πλαίσιο (Αθήνα: Παπαζήση, 2002), 56.

20 ΑΝΔΡΈΑΣ ΣΤΕΡΓΊΟΥ – ΠΗΝΕΛΌΠΗ ΒΈΡΓΟΥ H διαδικασία της συσσώρευσης τύγχανε δηλαδή κατανόησης πέρα από τις οικονομικές κλασικές διαδικασίες, με κριτήριο τις κοινωνικές κατηγορίες της φυλής, της σεξουαλικότητας ή του φύλου και πώς αυτές με τη σειρά τους επηρεάζουν την τελική μορφή παραγωγής της υπερεργασίας. Οι αντιλήψεις αυτές δεν επηρέασαν μόνο την παγκόσμια αριστερά αλλά και τη φιλελεύθερη διανόηση,9 καθώς προσέγγιζαν το ζήτημα της κοινωνικής αναπαραγωγής με διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι ο ιστορικός υλισμός. Αυτό το γεγονός επέτρεψε την ανάδειξη της σχέσης ανάμεσα στο φύλο, στη σεξουαλικότητα, στη φυλή και στην τάξη, καθώς και την πληρέστερη κατανόηση των αιτιών της καταπίεσης των γυναικών και της εξάρτησης του καπιταλισμού από την απλήρωτη οικιακή εργασία. Παράλληλα, νέα κοινωνικά κινήματα αντιτάχθηκαν στην ιεραρχία του φύλου, της σεξουαλικότητας, της «φυλής»/εθνότητας και της θρησκείας και συγκρούστηκαν με όσους επιδιώκουν την υπεράσπιση του κατεστημένου τρόπου ζωής και των παρεπόμενων προνομίων της, θεωρώντας ότι απειλούνται από τον «κοσμοπολιτισμό» της νέας οικονομίας. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, μια εκδοχή νεοφιλελευθερισμού, ενώ πανηγυρίζει την «πολυμορφία», την αξιοκρατία και τη «χειραφέτηση», παράλληλα καταργεί κάθε μορφή κοινωνικής προστασίας και θέτει εκ νέου εκτός κράτους την κοινωνική αναπαραγωγή. Αυτή η έκβαση, πέρα από την εγκατάλειψη ανυπεράσπιστων, αδύναμων πληθυσμών στη λεηλασία του κεφαλαίου, έχει ως αποτέλεσμα και τον εκ νέου ορισμό της χειραφέτησης με όρους αγοράς. Στη σύγχρονή εκδοχή του, ο χρηματιστικοποιημένος καπιταλισμός καθιερώνει θεσμικά τον καταμερισμό παραγωγής και αναπαραγωγής στη βάση των φύλων. Σε αντίθεση όμως με τα προηγούμενα καθεστώτα, το κυρίαρχο φαντασιακό εδώ χαρακτηρίζεται από τον φιλελεύθερο ατομικισμό και την ισότητα των φύλων – οι γυναίκες θεωρείται ότι είναι ίσες με τους άνδρες και αξίζουν ίσες ευκαιρίες με αυτούς προκειμένου να εκδηλώσουν τα ταλέντα τους σε όλους τους τομείς, συμπεριλαμβανομένου του τομέα της παραγωγής, ιδίως ίσως σε αυτόν. Η αναπαραγωγή, αντίθετα, μοιάζει με οπισθοδρομικό κατάλοιπο, ένα εμπόδιο στην πρόοδο που πρέπει με κάποιον τρόπο να ξεπεραστεί στον δρόμο προς την απελευθέρωση. Όπως επισημαίνουν οι συγγραφείς του παρόντος τόμου, αυτή η αντίληψη, παρά τη φεμινιστική της αίγλη, ή ίσως εξαιτίας αυτής, είναι η επιτομή της σημερινής κοινωνικής αντίφασης του καπιταλισμού. Λόγω του περιορισμού της κρατικής μέριμνας και της μείωσης των πραγματικών μισθών, οι γυναίκες που εργάζονται πρέπει να παρέχουν περισσότερες ώρες μη αμειβόμενης εργασίας στο νοικοκυριό προκειμένου μια οικογένεια να επιβιώσει, ενώ παράλληλα έχει ξεκινήσει μια απελπισμένη προσπάθεια να μεταφερθεί η εργασία της φροντίδας σε τρίτους ή τρίτες. Η μερική, επομένως, συμπερίληψη και ταυτόχρονα η εμβάθυνση των ανισοτήτων αποτελούν την καθιερωμένη νεοφιλελεύθερη τακτική που όχι μόνο κρύβει, αλλά και νομιμο9. Will Kymlicka, Η πολιτική φιλοσοφία της εποχής μας (Αθήνα: Πόλις, 2006), 530-555.

ΕΙΣΑΓΩΓΉ 21 ποιεί ανισότητες, αφού μοιάζει να μη στηρίζεται σε αποκλεισμούς. Με βάση τα παραπάνω, κατανοούμε ότι η καταπολέμηση της έμφυλης ανισότητας σημαίνει καταπολέμηση της φτώχειας και προώθηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων σε παγκόσμια κλίμακα και αφορά άτομα φτωχά, καταπιεσμένα, καθώς και άτομα που καθίστανται υποκείμενα εκμετάλλευσης. Σήμερα, η επιστημονική συζήτηση αναφέρεται συχνά στη «θηλυκοποίηση της μετανάστευσης», ως συνέπεια της αυξανόμενης εργασίας των μεταναστριών στον χώρο της οικιακής εργασίας. Για να καλυφθεί το «κενό φροντίδας» στo συγκεκριμένο καθεστώς, μετανάστριες εργάτριες εισάγονται από φτωχότερες σε πλουσιότερες χώρες· κατά κανόνα, φυλετικοποιημένες γυναίκες ή/και γυναίκες της υπαίθρου από φτωχές περιοχές που υπόκεινται σε φυλετική εκμετάλλευση, οι οποίες αναλαμβάνουν την αναπαραγωγική εργασία και την εργασία της φροντίδας την οποία μέχρι πρότινος πραγματοποιούσαν πιο προνομιούχες γυναίκες. Όμως, για να το κάνουν αυτό οι μετανάστριες πρέπει να μεταβιβάσουν τις ευθύνες της δικής τους οικογένειας και κοινότητας σε άλλες, ακόμα πιο φτωχές, φροντίστριες, οι οποίες με τη σειρά τους πρέπει να κάνουν το ίδιο – και πάει λέγοντας, δημιουργώντας όλο και μεγαλύτερες «παγκόσμιες αλυσίδες φροντίδας».10 Αντί δηλαδή να καλύπτεται το κενό φροντίδας, αυτό που τελικά συμβαίνει είναι ότι μετατίθεται, από τις πλουσιότερες στις φτωχότερες οικογένειες, από τον Παγκόσμιο Βορρά στον Παγκόσμιο Νότο. Η έννοια του «διεθνούς καταμερισμού της αναπαραγωγικής εργασίας»11 αντανακλά αυτή ακριβώς την ανισότητα, τον τρόπο δηλαδή με τον οποίο κατανέμονται σήμερα τα καθήκοντα φροντίδας12 και οικιακής εργασίας, μεταξύ των γυ10. Arlie R. Hochschild, «Love and gold», στο B. Ehrenreich & A. Hochschild (επιμ.), Global woman: Nannies, maids, and sex workers in the new economy (Νέα Υόρκη: Henry Holt, 2002), 15-30. 11. Rachel Salazar Parreñas, Servants of globalization: Women, migration and domestic work (Καλιφόρνια: Stanford University Press, 2001). 12. Ορισμένοι μελετητές, στο πλαίσιο της φεμινιστικής συζήτησης, έχουν προτιμήσει να χρησιμοποιούν τον όρο «φροντίδα», ο οποίος εφιστά την προσοχή στις συναισθηματικές πτυχές αυτής της εργασίας αλλά και στις ανάγκες των παιδιών, των ηλικιωμένων και των ασθενών. Μάλιστα, ο όρος «οικονομία της φροντίδας» δηλώνει τη μετάβαση από την αντίληψη της φροντίδας ως μιας κατά βάση οικογενειακής σχέσης, στην οποία συμμετέχουν κυρίως γυναίκες σε μη αμειβόμενη εργασία, προς την αντίληψη της φροντίδας ως εμπορεύματος. Nancy Folbre, The invisible heart: Economics and family values (Νέα Υόρκη: New Press, 2001)· Helma Lutz, The Backstage of the Care Economy (Λονδίνο: Pluto Press, 2025). Σε αντιπαράθεση με αυτή τη λογική, προτάθηκε ο όρος «παγκοσμιοποίηση της κοινωνικής αναπαραγωγής» για να εξηγήσει τη διασύνδεση μεταξύ όσων συμβαίνουν σε ένα ευρύτερο «τοπίο δραστηριοτήτων και τόπων» και για να γίνουν κατανοητές διασυνδέσεις μεταξύ φαινομενικά διαφορετικών φαινομένων, όπως η μετανάστευση για οικιακή εργασία, η εργασία φροντίδας και η εργασία στο σεξ, η διεθνής υιοθεσία, οι μετανάστες που στέλνουν εμβάσματα στις χώρες καταγωγής τους, οι συνταξιούχοι που εγκαθίστανται σε χώρες χαμηλού εισοδήματος για να εξοικονομήσουν πόρους και τα νοικοκυριά που επιλέγουν να στείλουν τα παιδιά τους στο εξωτερικό για σπουδές, προκειμένου να αυξήσουν το πολιτισμικό τους κεφάλαιο. Eleonore Kofman, «Gendered labour migrations in Europe and emblematic migratory figures», Journal of Ethnic and Migration

Made with FlippingBook

RkJQdWJsaXNoZXIy MTk1OTAxMA==