Περιεχόμενα Πρόλογος της Β΄ έκδοσης ...............................................................................11 Χρήσιμοι πίνακες ...........................................................................................13 Εισαγωγή σε βασικές έννοιες του δικαίου......................................................15 Ι. ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ...........................................................................19 1. Βασικές αρχές του Συνταγματικού Δικαίου...........................................................21 Α. Βασικές έννοιες ............................................................................................................21 Β. Συνταγματική Ιστορία ..............................................................................................28 Γ. Οργανωτικές βάσεις του πολιτεύματος............................................................36 Δ. Δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων..........................43 Ε. Οι πηγές του δικαίου..................................................................................................44 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών...............................................................................61 2. Ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα..........................................................................67 Α. Έννοια και κατηγορίες δικαιωμάτων.................................................................67 Β. Φορείς, αποδέκτες, πεδίο προστασίας...............................................................69 Γ. Περιορισμοί των δικαιωμάτων.............................................................................72 Δ. Η αρχή της εθνικής και κοινωνικής αλληλεγγύης.........................................73 Ε. Τα επιμέρους δικαιώματα.......................................................................................73 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών...............................................................................92
6 Σύνταγμα ‒ Διοίκηση ‒ Ευρωπαϊκή Ένωση 3. Όργανα του κράτους και λειτουργία του πολιτεύματος...............................103 Α. Το εκλογικό σώμα....................................................................................................103 Β. Η Βουλή ........................................................................................................................ 111 Γ. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας.............................................................................129 Δ. Η κυβέρνηση .............................................................................................................. 136 Ε. Τα δικαστήρια ........................................................................................................... 150 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών στις ενότητες Α και Β...............................162 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών στην ενότητα Γ...........................................171 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών στην ενότητα Δ...........................................176 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών στην ενότητα Ε...........................................181 ΙΙ. ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ...............................................................................187 1. Πηγές και αρχές Διοικητικού Δικαίου....................................................................189 2. Διοικητική πράξη ............................................................................................................ 199 Α. Διοικητικές ενέργειες.............................................................................................. 199 Β. Τεκμήριο νομιμότητας και εκτελεστότητα...................................................201 Γ. Διακρίσεις διοικητικών πράξεων......................................................................203 Δ. Έκδοση διοικητικών πράξεων............................................................................207 Ε. Τύπος – δημοσίευση – αιτιολογία – ισχύς – ανάκληση διοικητικής πράξης..................................................................................................213 3. Όργανα παραγωγής διοικητικής πράξης.............................................................221 Α. Διακρίσεις οργάνων ................................................................................................ 221 Β. Μονοπρόσωπα όργανα.......................................................................................... 221 Γ. Συλλογικά όργανα.................................................................................................... 222 4. Διοικητική και δημοσιονομική οργάνωση και λειτουργία του κράτους......................................................................................................................229 Α. Συστήματα οργάνωσης δημόσιας διοίκησης................................................229 Β. Η κεντρική δημόσια διοίκηση/δημόσιο/κράτος.........................................232 Γ. Διοικητική αυτοδιοίκηση ...................................................................................... 239 Δ. Η τοπική αυτοδιοίκηση α΄ και β΄ βαθμού......................................................243
Περιεχόμενα 7 Ε. Δημοσιονομική οργάνωση και λειτουργία του κράτους.........................249 Ζ. Μορφές ελέγχου στη δημόσια διοίκηση.........................................................263 5. Δημοσιοϋπαλληλικό Δίκαιο........................................................................................ 287 Α. Διορισμός – προϋποθέσεις – λύση υπαλληλικής σχέσης – μονιμότητα δημοσίων υπαλλήλων...................................................................287 Β. Υποχρεώσεις – περιορισμοί – κωλύματα υπαλλήλων..............................293 Γ. Δικαιώματα.................................................................................................................299 Δ. Προαγωγές..................................................................................................................302 6. Τοπική αυτοδιοίκηση και περιφερειακά όργανα του κράτους..................303 7. Δημόσια Νομικά Πρόσωπα.........................................................................................303 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών............................................................................303 ΙΙΙ. ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟ.........................................................329 1. Αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης..............................................................331 Α. Ιστορική εξέλιξη ........................................................................................................ 331 Β. Αρχές της Ένωσης....................................................................................................335 Γ. Αρμοδιότητες της Ένωσης...................................................................................336 2. Οι πηγές του Δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Πρωτογενές Δίκαιο και Παράγωγο Δίκαιο)......................................................341 Α. Πρωτογενές Δίκαιο.................................................................................................. 341 Β. Παράγωγο Δίκαιο..................................................................................................... 343 3. Θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.........................................................347 Α. Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ........................................................................................... 348 Β. Συμβούλιο Υπουργών............................................................................................. 350 Γ. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ....................................................................................... 355 Δ. Ευρωπαϊκή Επιτροπή ............................................................................................. 356 Ε. Τα υπόλοιπα θεσμικά και άλλα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης......................................................................................362 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών............................................................................365
8 Σύνταγμα ‒ Διοίκηση ‒ Ευρωπαϊκή Ένωση ΙV. ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ........ 373 1. Διοίκηση επιχειρήσεων και οργανισμών..............................................................375 2. Διοίκηση ανθρώπινου δυναμικού...........................................................................379 Α. Γενικά και ειδικά περιγράμματα θέσεων εργασίας – Προγραμματισμός προσλήψεων μόνιμου προσωπικού..........................380 Β. Επιλογή για θέσεις ευθύνης.................................................................................394 Γ. Επιλογή των διοικήσεων των νομικών προσώπων βάσει του νόμου 5062/23.................................................................................................402 Δ. Σύστημα αξιολόγησης – στοχοθέτηση – ενιαίο πλαίσιο δεξιοτήτων ν. 4940/22..........................................................................................403 Ε. Σύστημα κινήτρων και επιλογής (άρθρα 30-39 ν. 5149/24)................414 Ζ. Κινητικότητα – νόμος 4440/16.........................................................................422 3. Λειτουργία της Δημόσιας Διοίκησης......................................................................431 Α. Ηθική και δεοντολογία στον δημόσιο τομέα: Κώδικας Ηθικής και Επαγγελματικής Συμπεριφοράς Υπαλλήλων του Δημοσίου Τομέα...431 Β. Ευρωπαϊκός Κώδικας Ορθής Διοικητικής Συμπεριφοράς......................435 4. Πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και διαχείριση κινδύνων (νόμος 5013/2023).......................................................................................................443 Α. Πολυεπίπεδη διακυβέρνηση................................................................................ 443 Β. Διαχείριση κινδύνων ............................................................................................... 454 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών............................................................................459 V. ΠΛΗΦΟΡΟΦΙΚΗ ΚΑΙ ΨΗΦΙΑΚΗ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ .................................465 1. Αρχιτεκτονική και hardware υπολογιστών........................................................467 2. Λειτουργικά συστήματα και εφαρμογές..............................................................469 3. Προγραμματισμός και γλώσσες προγραμματισμού........................................473 4. Δίκτυα υπολογιστών και Διαδίκτυο.......................................................................475 5. Πληροφοριακά συστήματα και διαχείριση δεδομένων.................................479 6. Διαλειτουργικότητα πληροφοριακών συστημάτων.......................................483 7. Κυβερνοασφάλεια και προστασία των δεδομένων.........................................487 8. Τεχνητή νοημοσύνη και μηχανική μάθηση..........................................................493
Περιεχόμενα 9 9. Αναδυόμενες τεχνολογίες ........................................................................................... 497 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών στην ενότητα Πληροφορική.................506 10. Ψηφιακή διακυβέρνηση .............................................................................................. 507 Α. Βασικές έννοιες ......................................................................................................... 507 Β. Ανοικτά δεδομένα .................................................................................................... 509 Γ. Ψηφιακή διαφάνεια ................................................................................................ 512 Δ. Ηλεκτρονικά έγγραφα ........................................................................................... 515 Ε. Παροχή ψηφιακών δημόσιων υπηρεσιών – Ενιαία ψηφιακή πύλη της δημόσιας διοίκησης.............................................................................520 Ζ. Διαλειτουργικότητα των φορέων του δημοσίου τομέα..........................526 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών στην ενότητα Ψηφιακή διακυβέρνηση..............................................................................................530 VI. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ (1875-) ...........................................537 1. Ο Χαρίλαος Τρικούπης και η εποχή του................................................................539 2. Η μετάβαση από τον Χαρίλαο Τρικούπη στον Ελευθέριο Βενιζέλο..........543 3. Βαλκανικοί Πόλεμοι και Μικρασιατική Καταστροφή.....................................547 4. Μεσοπόλεμος...................................................................................................................553 5. Η δεκαετία του 1940.....................................................................................................555 6. Η περίοδος από το 1949 έως το 1974...................................................................561 7. Μεταπολίτευση...............................................................................................................565 Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών............................................................................570 Θέματα από προηγούμενους διαγωνισμούς................................................575 1. Πανελλήνιος Γραπτός Διαγωνισμός (Προκήρυξη 2Γ/2022)........................577 2. Διαγωνισμός για την πλήρωση θέσεων στην Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (Προκήρυξη 1Γ/2022)..........594 3. Διαγωνισμός 10-11 Ιουλίου 2004 Δημόσιο Δίκαιο ΠΕ...................................608 4. Διαγωνισμός Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών 21 Σεπτεμβρίου 2002...................................................................................................616
10 Σύνταγμα ‒ Διοίκηση ‒ Ευρωπαϊκή Ένωση Βιβλιογραφία και χρήσιμοι σύνδεσμοι.........................................................627 Νομοθεσία .................................................................................................. 629
Πρόλογος της B΄ έκδοσης Το βιβλίο συνιστά πολύτιμο βοήθημα για την προετοιμασία του μαθήματος Γενικές Γνώσεις του Πανελλήνιου Γραπτού Διαγωνισμού ΑΣΕΠ – Προκήρυξη 1Γ/2025 «Πρόσκληση / Προκήρυξη για τη διαδικασία κατάταξης υποψηφίων με πανελλήνιο γραπτό διαγωνισμό σε πίνακα βαθμολογίας ανά κατηγορία και κλάδο / ειδικότητα Πανεπιστημιακής και Τεχνολογικής Εκπαίδευσης, σύμφωνα με το άρθρο 8 του ν. 4765/2021 (πρώτο στάδιο)» (ΦΕΚ Τεύχος ΑΣΕΠ 14/17.4.2025). Ειδικότερα, το βιβλίο καλύπτει τα έξι από τα επτά γνωστικά αντικείμενα της Προκήρυξης: • Συνταγματικό Δίκαιο • Διοικητικό Δίκαιο • Ευρωπαϊκοί Θεσμοί και Δίκαιο • Δημόσια Διοίκηση και Διαχείριση Ανθρώπινου Δυναμικού • Πληροφορική και Ψηφιακή Διακυβέρνηση • Σύγχρονη Ιστορία της Ελλάδας (1875 – σήμερα) Κάθε κεφάλαιο είναι διαμορφωμένο ώστε να κάνει τη μελέτη πιο εύκολη, να αποσαφηνίζει σύνθετες έννοιες με απλό και κατανοητό τρόπο και να προσφέρει έναν στοχευμένο τρόπο προσέγγισης της ύλης. Με δομημένη και ουσιαστική προσέγγιση της ύλης, το βιβλίο προσφέρει ένα ολοκληρωμένο εργαλείο προετοιμασίας για κάθε υποψήφιο που θέλει να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του διαγωνισμού με μεθοδικότητα και ακρίβεια. Περιλαμβάνονται: • Πλήρης θεωρία για κάθε γνωστικό αντικείμενο, με εύληπτο και σαφή τρόπο • 27 χρήσιμοι επεξηγηματικοί πίνακες για τη γραφική απεικόνιση εννοιών
12 Σύνταγμα ‒ Διοίκηση ‒ Ευρωπαϊκή Ένωση • 400 ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για στοχευμένη εξάσκηση και οι απαντήσεις τους • 200 ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών από προηγούμενους διαγωνισμούς • Πλήθος παραδειγμάτων, που διευκολύνουν την κατανόηση σύνθετων εννοιών. Λουκία Κοτρώνη, νομικός LL. M., Διδάκτωρ Νομικής του Πανεπιστημίου Ludwig-Maximilians-Universität (Μόναχο, Γερμανία).
Χρήσιμοι πίνακες Πίνακας 1: Οι θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος 42 Πίνακας 2: Πρόταση εμπιστοσύνης 149 Πίνακας 3: Πρόταση δυσπιστίας 150 Πίνακας 4: Τα δικαστήρια 153 Πίνακας 5: Το Ανώτατο ειδικό δικαστήριο, το Ειδικό δικαστήριο άρθρου 86 Σ. και το Δικαστήριο αγωγών κακοδικίας 160 Πίνακας 5: Το Ανώτατο ειδικό δικαστήριο, το Ειδικό δικαστήριο άρθρου 86 Σ. και το Δικαστήριο αγωγών κακοδικίας (συνέχεια) 161 Πίνακας 6: Διακρίσεις διοικητικών πράξεων 203 Πίνακας 7: Ο δημόσιος τομέας 251 Πίνακας 8: Μορφές ελέγχου της διοίκησης 264 Πίνακας 9: Μορφές αναφορών – προσφυγών προς τη διοίκηση 270 Πίνακας 10: Συμβούλιο Επικρατείας και Ελεγκτικό Συνέδριο 281 Πίνακας 11: Ακυρωτικές διαφορές και διαφορές ουσίας 283 Πίνακας 12: Τα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 347 Πίνακας 13: Προγραμματισμός προσλήψεων μόνιμου προσωπικού 381 Πίνακας 14: Θέσεις ευθύνης και αρμόδιο όργανο επιλογής 402 Πίνακας 15: Ενιαίο πλαίσιο δεξιοτήτων – περιεχόμενο 404 Πίνακας 15: Ενιαίο πλαίσιο δεξιοτήτων – περιεχόμενο (συνέχεια) 405
14 Σύνταγμα ‒ Διοίκηση ‒ Ευρωπαϊκή Ένωση Πίνακας 15: Ενιαίο πλαίσιο δεξιοτήτων – περιεχόμενο (συνέχεια) 406 Πίνακας 16: Στοχοθέτηση 409 Πίνακας 17: Αξιολόγηση προϊσταμένων 409 Πίνακας 18: Σύστημα ανταμοιβής υπαλλήλων 421 Πίνακας 19: Κινητικότητα 429 Πίνακας 20: Σύστημα πολυεπίπεδης διακυβέρνησης 445 Πίνακας 21: Επίπεδα διακυβέρνησης και ταξινόμηση δημόσιων πολιτικών 447 Πίνακας 22: Ταξινόμηση δημοσίων πολιτικών κατά το διεθνές πρότυπο Cοfοg 448 Πίνακας 22: Ταξινόμηση δημοσίων πολιτικών κατά το διεθνές πρότυπο Cοfοg (συνέχεια) 449 Πίνακας 23: Οργανωτικό μοντέλο διαχείρισης κινδύνων εντός του συστήματος εσωτερικού ελέγχου 456 Πίνακας 24: Διαδικασία ανάπτυξης πολιτικής και πλαισίου διαχείρισης κινδύνων 457 Πίνακας 25: Δομές που λειτουργούν στο πλαίσιο της ψηφιακής διακυβέρνησης 528 Πίνακας 25: Δομές που λειτουργούν στο πλαίσιο της ψηφιακής διακυβέρνησης (συνέχεια) 529 Πίνακας 26 Συνθήκες με τις οποίες καθορίστηκαν τα σύνορα της Ελλάδας 569 Πίνακας 27: Βασιλείς της Ελλάδας 569
Εισαγωγή σε βασικές έννοιες του δικαίου Η ύπαρξη κανόνων είναι αναπόσπαστο κομμάτι οποιασδήποτε οργανωμένης κοινωνίας. Η συμπεριφορά του μέλους μιας κοινωνίας δεν προσδιορίζεται αποκλειστικά από αυτό το ίδιο. Από τη στιγμή που ζει μαζί με άλλους ανθρώπους πρέπει να ενεργεί, λαμβάνοντας υπόψη τις ενέργειες των υπολοίπων μελών της κοινωνίας. Γι’ αυτόν τον λόγο σε μια οργανωμένη κοινωνία είναι απαραίτητοι οι κανόνες, δηλαδή προτάσεις που περιέχουν ή προσδιορίζουν την αποδεκτή συμπεριφορά των ατόμων στις σχέσεις τους με άτομα του στενού τους περιβάλλοντος (οικογένεια, συγγενείς), με το φιλικό και επαγγελματικό περιβάλλον (φίλοι, συνάδελφοι) ή τις σχέσεις τους με δομές, οι οποίες ρυθμίζουν γενικότερα την κοινωνική ζωή (κράτος, δήμος, κοινότητα). Οι κανόνες αυτοί μπορεί να αφορούν το πώς πρέπει να σκέφτεται κάποιος (κανόνες ηθικής συμπεριφοράς) ή το πώς πρέπει να συμπεριφέρεται στις σχέσεις με τους γύρω του, ώστε να είναι κοινωνικά αποδεκτός (κανόνες εθιμοτυπίας). Αυτού του είδους οι κανόνες δεν είναι υποχρεωτικοί. Παραδείγματα: «Ου μοιχεύσεις»: Κανόνας ηθικής. «Αγάπα τον πλησίον σου ως εαυτόν»: Κανόνας ηθικής. «Μη λες ψέματα στους γονείς σου και στους φίλους σου»: Κανόνας ηθικής. Όταν κάποιος προσκαλεί φίλους για την ονομαστική του εορτή, «επιβάλλεται» η προσφορά δώρου: Κανόνας εθιμοτυπίας. Όταν δύο άτομα δίνουν ραντεβού, «επιβάλλεται» να έρθουν στην ώρα τους: Κανόνας εθιμοτυπίας.
16 Σύνταγμα ‒ Διοίκηση ‒ Ευρωπαϊκή Ένωση Υπάρχει όμως μια τρίτη, η σημαντικότερη, κατηγορία κανόνων, αυτοί οι οποίοι δημιουργούνται από όργανα στα οποία έχει ανατεθεί η άσκηση της εξουσίας, στο πλαίσιο μιας κοινωνίας οργανωμένης πολιτικά. Η οργανωμένη πολιτικά κοινωνία ονομάζεται κράτος, η εξουσία που ασκεί το κράτος ονομάζεται κρατική εξουσία και οι κανόνες που δημιουργεί η κρατική εξουσία ονομάζονται κανόνες δικαίου. Σύμφωνα με τον καθιερωμένο ορισμό, «κανόνες δικαίου είναι οι γενικοί και αφηρημένοι κανόνες, που ρυθμίζουν κατά τρόπο υποχρεωτικό και ετερόνομο την εξωτερική συμπεριφορά των ανθρώπων που συμβιούν σε μια κοινωνία οργανωμένη σε κράτος». Στοιχεία, λοιπόν, των κανόνων δικαίου είναι τα εξής: Ρύθμιση εξωτερικής συμπεριφοράς: Οι κανόνες δικαίου ρυθμίζουν τη συμπεριφορά των ατόμων που φαίνεται στον εξωτερικό κόσμο και όχι την εσωτερική τους συμπεριφορά, δηλαδή τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους. Παράδειγμα: Ένας ταμίας καταστήματος θα ήθελε πολύ να κλέψει όλα τα χρήματα από το ταμείο, για να λύσει όλα του τα οικονομικά προβλήματα, αλλά δεν προβαίνει ποτέ σε οποιαδήποτε πράξη. Η επιθυμία αυτή του ταμία δεν τιμωρείται από το δίκαιο, αφού το τελευταίο ενδιαφέρεται μόνο για την εξωτερική συμπεριφορά. Ρύθμιση υποχρεωτική: Οι κανόνες δικαίου περιέχουν ρύθμιση, η οποία είναι υποχρεωτική για τα μέλη της κοινωνίας, δεν εξαρτάται δηλαδή από το αν τα άτομα την επιθυμούν ή όχι. Η συμμόρφωση των ατόμων με τη ρύθμιση γίνεται μέσω του κρατικού καταναγκασμού, μέσω δηλαδή της χρήσης των μέσων που διαθέτει το κράτος. Παράδειγμα: Φορολογούμενος χρωστά χρηματικό ποσό στην εφορία. Αν δεν το καταβάλει οικειοθελώς, η εφορία μπορεί να προβεί σε κατάσχεση περιουσιακών του στοιχείων. Όποιος συλληφθεί να διαπράττει κλοπή, συλλαμβάνεται. Όποιος καταδικαστεί από το δικαστήριο σε φυλάκιση, φυλακίζεται. Ρύθμιση ετερόνομη: Οι κανόνες δικαίου επιβάλλουν μια ρύθμιση, η οποία δεν προέρχεται από τα ίδια τα μέλη της κοινωνίας (τα άτομα), αλλά από μία ανώτερη ξένη θέληση, τη θέληση του κράτους. Παράδειγμα: Οι κανόνες δικαίου προέρχονται στο σύνολό τους από τα κρατικά όργανα, τα οποία υπό τις προϋποθέσεις που ορίζει το Σύνταγμα εκδίδουν κείμενα που περιέχουν κανόνες δικαίου.
Εισαγωγή σε βασικές έννοιες του δικαίου 17 Ρύθμιση γενική και αφηρημένη: Οι κανόνες δεν απευθύνονται σε συγκεκριμένο πρόσωπο, αλλά έχουν εφαρμογή σε απεριόριστο αριθμό προσώπων και περιπτώσεων, κάθε φορά που υπάρχουν οι προϋποθέσεις που αναφέρονται στο κείμενό τους. Παράδειγμα: Άρθρο 299 Ποινικού Κώδικα: «Όποιος με πρόθεση σκότωσε άλλον τιμωρείται με ισόβια κάθειρξη». Θα τιμωρηθεί, βάσει του άρθρου αυτού, τόσο ο γιος που σκοτώνει τον πατέρα του γιατί ο τελευταίος κακοποιούσε τη σύζυγο και μητέρα, αλλά και ο σεσημασμένος κακοποιός, ο οποίος κατά τη διάρκεια ένοπλης ληστείας σε τράπεζα πυροβολεί και σκοτώνει τον ταμία. Άρθρο 914 Αστικού Κώδικα: «Όποιος προκαλέσει υπαίτια (από δόλο ή αμέλεια) ζημία σε άλλον είναι υποχρεωμένος να τον αποζημιώσει». Υποχρέωση προς αποζημίωση έχει ο μεθυσμένος οδηγός, που παρέσυρε και τραυμάτισε σοβαρά πεζό, αλλά και ο κτηνοτρόφος που δηλητηρίασε το κοπάδι γείτονα – κτηνοτρόφου κ.λπ. Υπάρχουν κανόνες δικαίου που δεν είναι γραπτοί. Αυτοί ανήκουν στο λεγόμενο άγραφο δίκαιο και είναι οι κανόνες που περιέχονται στο έθιμο. Τα παλαιότερα χρόνια ίσχυαν πολλοί κανόνες δικαίου, που είχαν τη μορφή εθίμου. Η μορφή αυτή κανόνων δικαίου έχει ατονήσει τα τελευταία χρόνια, αφού το γραπτό δίκαιο ρυθμίζει λεπτομερώς σχεδόν όλες τις μορφές της κοινωνικής συμβίωσης. Γραπτό δίκαιο είναι οι κανόνες που θεσπίζονται από τα όργανα ενός κράτους που είναι επιφορτισμένα με τη ρύθμιση, κατά γενικό και αφηρημένο τρόπο, της κοινωνικής συμπεριφοράς. Τα γραπτά κείμενα, που περιέχουν κανόνες δικαίου, ονομάζονται στην καθομιλουμένη νόμοι. Στα σύγχρονα κράτη, το ποιο όργανο έχει εξουσία να εκδώσει γραπτούς κανόνες δικαίου προσδιορίζεται από το Σύνταγμα του κράτους. Έτσι, λοιπόν, το ισχύον Σύνταγμα προσδιορίζει ότι ισχύουν οι κανόνες δικαίου που περιέχονται στα ακόλουθα κείμενα: • Στο Σύνταγμα. • Στις διεθνείς συνθήκες και τα διεθνή έθιμα (Διεθνές Δίκαιο). • Στους νόμους που ψηφίζονται από τη Βουλή (τυπικοί νόμοι).
18 Σύνταγμα ‒ Διοίκηση ‒ Ευρωπαϊκή Ένωση • Στις πράξεις νομοθετικού περιεχομένου. • Στις κανονιστικές πράξεις της διοίκησης (για όλες αυτές τις πράξεις βλέπε αναλυτικά παρακάτω). Οι κανόνες δικαίου προσδιορίζουν τις σχέσεις των ατόμων μεταξύ τους (Ιδιωτικό Δίκαιο) καθώς και τις σχέσεις των ατόμων με τα όργανα που ασκούν την κρατική εξουσία (Δημόσιο Δίκαιο). Στο Ιδιωτικό Δίκαιο ανήκουν το Αστικό Δίκαιο, το Εμπορικό Δίκαιο, το Εργατικό Δίκαιο κ.ά. Το Αστικό Δίκαιο προσδιορίζει την προσωπική κατάσταση των ατόμων και τις σχέσεις τους με άλλα άτομα και διακρίνεται με τη σειρά του στις γενικές αρχές του Αστικού Δικαίου, το Ενοχικό Δίκαιο (τα σχετικά με τις συμβάσεις, π.χ. πώληση, μίσθωση, δωρεά κ.λπ.), το Εμπράγματο Δίκαιο (τα σχετικά με τα δικαιώματα σε κινητό ή ακίνητο πράγμα, δηλαδή κυριότητα – ιδιοκτησία, υποθήκη και ενέχυρο), το Οικογενειακό και το Κληρονομικό Δίκαιο. Το Εμπορικό Δκαιο προσδιορίζει τις προϋποθέσεις με τις οποίες τα άτομα μπορούν να ασκούν εμπορική δραστηριότητα, ιδίως μέσω της ίδρυσης εταιρειών, ενώ το Εργατικό Δίκαιο προσδιορίζει τους όρους υπό τους οποίους τα άτομα παρέχουν εξαρτημένη εργασία σε άλλα άτομα, τους εργοδότες. Στο Δημόσιο Δίκαιο υπάγονται το Σνταγματικό και το Δοικητικό Δίκαιο, το Διεθνές Δίκαιο, το Ποινικό Δίκαιο καθώς και τα Δικονομικά Δίκαια. Στο βιβλίο αυτό θα αναφερθούν αναλυτικά οι εξής τομείς Δημοσίου Δικαίου: • Το Συνταγματικό Δίκαιο έχει ως αντικείμενο την οργάνωση της κρατικής εξουσίας και τις σχέσεις της με τα άτομα. • Το Διοικητικό Δίκαιο ρυθμίζει την οργάνωση της δημόσιας διοίκησης. • Αντικείμενο του Διεθνούς Δικαίου είναι οι σχέσεις μεταξύ των κρατών. Μέρος του Διεθνούς Δικαίου, αλλά με δικά του ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, είναι και το Δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ι. ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ
1. Βασικές αρχές του Συνταγματικού Δικαίου Α. Βασικές έννοιες Το Συνταγματικό Δίκαιο περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η κρατική εξουσία στην Ελλάδα. Πρέπει, όμως, πρώτα να αναλυθούν τρεις βασικές έννοιες, το κράτος, το πολίτευμα και το Σύνταγμα: Κράτος είναι ο λαός που είναι εγκατεστημένος σε μια ορισμένη εδαφική περιοχή, τη χώρα, επί της οποίας ασκούν αρμοδιότητες όργανα που έχουν νομική προσωπικότητα και αυτοδύναμη εξουσία. Με άλλα λόγια, κράτος είναι η μορφή πολιτικής οργάνωσης, η οποία συνδέεται με την ύπαρξη ενός πληθυσμού (λαός) μόνιμα εγκατεστημένου σε μια περιοχή (χώρα). Το κράτος έχει δικαιώματα και υποχρεώσεις τόσο στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου όσο και στο εσωτερικό του (νομική προσωπικότητα). Ασκεί εξουσία, η οποία πηγάζει από αυτό το ίδιο και δεν προέρχεται από πουθενά αλλού (αυτοδύναμη εξουσία). Παράδειγμα: Το ελληνικό κράτος είναι η οντότητα που περιλαμβάνει τον ελληνικό λαό, ασκεί εξουσία εντός της ελληνικής επικράτειας και έχει νομική προσωπικότητα, είναι δηλαδή υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων τόσο στο εσωτερικό του (προς τους πολίτες) όσο και στη διεθνή σκηνή (απέναντι στα υπόλοιπα κράτη). Το ελληνικό κράτος ασκεί εξουσία που δεν του έχει δοθεί από κάποιο άλλο κράτος και η εξουσία του πηγάζει από αυτό το ίδιο. Αντιθέτως, ο κουρδικός λαός ζει μεν σε μια καθορισμένη περιοχή, αλλά τα όργανα που εκλέγονται ή ορίζονται από αυτόν για την αντιπροσώπευσή του δεν έχουν εξουσία στην περιοχή που ζει και δεν αναγνωρίζονται ως όργανα ενός «κουρδικού κράτους» από τη διεθνή κοινότητα.
22 Σύνταγμα ‒ Διοίκηση ‒ Ευρωπαϊκή Ένωση Στα περισσότερα σύγχρονα κράτη, ο λαός μοιράζεται κοινό πολιτισμό, κοινή ιστορία, κοινή γλώσσα και έχει συνείδηση ότι αποτελεί μια ενιαία ομάδα, με κοινές επιδιώξεις. Όταν υπάρχουν αυτά τα στοιχεία τότε γίνεται λόγος για ένα έθνος και το κράτος, ο πληθυσμός του οποίου ανήκει (κυρίως) σ’ ένα έθνος ονομάζεται εθνικό κράτος. Το κράτος μπορεί να είναι ενιαίο ή ομοσπονδιακό. Επιπλέον, τα κράτη μπορούν να συνεργάζονται μεταξύ τους για την επιδίωξη κοινών στόχων (ομοσπονδία κρατών): • Ενιαίο κράτος είναι η οντότητα που ασκεί κρατική εξουσία στο σύνολο της επικράτειας και στο οποίο δεν υφίστανται κρατικές υπο-οντότητες (κρατίδια ή ομόσπονδα κράτη). • Ομοσπονδιακό κράτος είναι η οντότητα, η οποία έχει δικά της κρατικά (ομοσπονδιακά) όργανα, αποτελείται όμως ταυτόχρονα από περισσότερα (ομόσπονδα) κράτη, το καθένα από τα οποία έχει δικά του νομοθετικά, εκτελεστικά και δικαστικά όργανα. Στο ομοσπονδιακό κράτος, η θέληση των κεντρικών οργάνων είναι επικρατέστερη έναντι της θέλησης των οργάνων των κρατιδίων, το ομοσπονδιακό είναι με άλλα λόγια το κυρίαρχο κράτος. • Ομοσπονδία κρατών είναι μια ένωση κρατών, τα οποία ασκούν από κοινού ορισμένες αρμοδιότητες μέσω οργάνων που ορίζουν τα ίδια. Στην ομοσπονδία κρατών, η θέληση των κρατών που συμμετέχουν (κράτη-μέλη), επικρατεί της θέλησης των κοινών οργάνων. Παραδείγματα: Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η οποία αποτελείται από 16 ομόσπονδα κράτη και οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής είναι ομοσπονδιακά κράτη. Η Ελλάδα είναι ενιαίο κράτος. Αντιθέτως, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία αποτελείται από 27 κράτη-μέλη, είναι ομοσπονδία κρατών: Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι (ομοσπονδιακό) κράτος γιατί δεν αποφασίζει η ίδια για τις αρμοδιότητές της, αλλά αυτές καθορίζονται με διεθνείς συνθήκες που συνάπτονται από τα κράτη-μέλη της (βλέπε παρακάτω Ευρωπαϊκοί Θεσμοί και Δίκαιο). Τον τελευταίο λόγο για το τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν τα κράτη-μέλη της. Πολίτευμα είναι ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η κρατική εξουσία. Τα πολιτεύματα διακρίνονται ‒με κριτήριο το αν την εξουσία ασκεί ένα ή περισσότερα πρόσωπα ή αντιθέτως ο λαός‒ σε μοναρχικά, αυταρχικά (στρατιωτικές δικτατορίες) και δημοκρατικά.
1. Βασικές αρχές του Συνταγματικού Δικαίου 23 Μοναρχία: Είναι το πολίτευμα, στο οποίο ανώτατο όργανο του κράτους είναι ο μονάρχης. Η μοναρχία διακρίνεται στην απόλυτη και τη συνταγματική: • Απόλυτη μοναρχία είναι το πολίτευμα, στο οποίο ο μονάρχης δεν δεσμεύεται από κανόνες δικαίου, εκτός από εκείνους τους οποίους θέτει ο ίδιος. Η άσκηση της εξουσίας από τον μονάρχη θεμελιώνεται είτε στο ότι ο Θεός την εμπιστεύτηκε σε αυτόν (όπως ήταν η αντίληψη στη Γαλλία πριν από τη Γαλλική Επανάσταση) είτε στο ότι η εξουσία έχει δοθεί στον μονάρχη από τον λαό (Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία). Ο μονάρχης ονομάζεται βασιλιάς, αυτοκράτορας, τσάρος κ.λπ. Απόλυτη μοναρχία υπήρχε στην Ελλάδα την πρώτη περίοδο της βασιλείας του Όθωνα. • Συνταγματική μοναρχία είναι το πολίτευμα, στο οποίο η εξουσία του μονάρχη περιορίζεται από κανόνες δικαίου. Οι κανόνες δικαίου βρίσκονται σ’ ένα Σύνταγμα, το οποίο ο μονάρχης δεν μπορεί μόνος του να καταργήσει ή να μεταβάλει. Στη συνταγματική μοναρχία υπάρχει Βουλή που συμπράττει στην άσκηση της νομοθετικής λειτουργίας, οι υπουργοί είναι ποινικά υπεύθυνοι για πράξεις που σχετίζονται με την άσκηση των καθηκόντων τους και υπάρχει απονομή δικαιοσύνης, που ασκείται, όμως, στο όνομα του μονάρχη. Συνταγματική μοναρχία υπήρχε στην Ελλάδα τη δεύτερη περίοδο της βασιλείας του Όθωνα. Δημοκρατία είναι το πολίτευμα, στο οποίο πηγή εξουσίας και ανώτατο όργανο είναι ο λαός. Βασικά χαρακτηριστικά της δημοκρατίας, όπως έχει διαμορφωθεί τους τελευταίους αιώνες και κατοχυρώνεται στα συνταγματικά κείμενα των σύγχρονων κρατών, είναι τα εξής: • Όσοι κυβερνούν και θεσπίζουν τους νόμους εκλέγονται από τον λαό. • Η εξουσία δεν ασκείται μόνο από ένα όργανο, αλλά επιμερίζεται. Άλλα κρατικά όργανα θεσπίζουν τους νόμους, άλλα κυβερνούν και άλλα δικάζουν (απονέμουν δικαιοσύνη). Αυτό ονομάζεται αρχή της διάκρισης των λειτουργιών (ή εξουσιών). • Τα δικαστήρια είναι ανεξάρτητα, δηλαδή αποφασίζουν χωρίς οποιαδήποτε ανάμειξη άλλου κρατικού οργάνου, π.χ. της Βουλής ή του πρωθυπουργού. • Τηρείται η αρχή της πλειοψηφίας. • Γίνονται σεβαστά τα ανθρώπινα / θεμελιώδη δικαιώματα. • Υπάρχουν πολλά πολιτικά κόμματα με διαφορετικά πολιτικά προγράμματα.
24 Σύνταγμα ‒ Διοίκηση ‒ Ευρωπαϊκή Ένωση • Οι αποφάσεις σε τοπικό επίπεδο λαμβάνονται από ιδιαίτερους θεσμούς, όπως τους δήμους. • Οι τοπικοί άρχοντες (δήμαρχοι, περιφερειάρχες και μέλη των αντίστοιχων συμβουλίων) δεν εξαρτώνται από την κεντρική εξουσία, αλλά εκλέγονται από τον λαό. Η δημοκρατία μπορεί να είναι άμεση ή έμμεση / αντιπροσωπευτική. Στην άμεση δημοκρατία, ο λαός αποφασίζει ο ίδιος για τα θέματα που τον αφορούν (όπως γινόταν στην αρχαία Αθήνα). Οι σημερινές δημοκρατίες είναι έμμεσες ή αντιπροσωπευτικές: • Οι αποφάσεις δεν λαμβάνονται άμεσα από τον λαό, αλλά από τους αντιπροσώπους του (βουλευτές). • Ο λαός ψηφίζει τους αντιπροσώπους του σε εκλογές που γίνονται ανά τακτά χρονικά διαστήματα. • Οι βουλευτές αποφασίζουν κατά πλειοψηφία για την ανάδειξη της κυβέρνησης. • Οι βουλευτές ψηφίζουν τους νόμους, που είναι υποχρεωτικοί για όλους τους πολίτες. Βέβαια, σε όλες τις σύγχρονες δημοκρατίες υπάρχουν και στοιχεία άμεσης δημοκρατίας, σε κάποιες χώρες περισσότερο (Ελβετία) και σε άλλες λιγότερο. Στην Ελλάδα ως μορφή άμεσης δημοκρατίας προβλέπεται από το Σύνταγμα η διενέργεια δημοψηφίσματος και η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία (βλέπε παρακάτω Εκλογικό Σώμα και Βουλή). Το Σύνταγμα – Αντικείμενο του Συνταγματικού Δικαίου: Στα δημοκρατικά πολιτεύματα, το Σύνταγμα δημιουργείται («συντάσσεται») ή μεταβάλλεται («τροποποιείται») από το αντιπροσωπευτικό σώμα του λαού, την Εθνοσυνέλευση ή τη Βουλή. Όταν δημιουργείται νέο Σύνταγμα, γίνεται λόγος για συντακτική εξουσία: Η συντακτική εξουσία ασκείται είτε όταν ένα κράτος πρόκειται για πρώτη φορά να αποκτήσει Σύνταγμα είτε όταν το Σύνταγμα που υπήρχε καταλύθηκε έπειτα επανάσταση ή πραξικόπημα, είτε όταν το Σύνταγμα που υπάρχει υποβάλλεται σε τροποποίηση, χωρίς να τηρηθούν οι διατυπώσεις που ορίζει το ίδιο. Παράδειγμα: Η Βουλή, η οποία προήλθε από τις εκλογές του Νοεμβρίου 1975 και η οποία ψήφισε και έθεσε σε ισχύ το Σύνταγμα του 1975, άσκησε συντακτική εξουσία.
www.klidarithmos.grRkJQdWJsaXNoZXIy MTk1OTAxMA==